Na początku roku gościliśmy syna przyjaciół z Indii, któremu chcieliśmy pokazać trochę Europy. Pojechaliśmy razem do Paryża, gdzie nigdy nie był. Krążąc między Musée du quai Branly a wieżą Eiffla, którą mój towarzysz fotografował za dnia i nocą we wszystkich możliwych ujęciach, trafiliśmy na nieznane mi wcześniej miejsce poświęcone ofiarom walk w Algierii, Maroku i Tunezji. Świetliste kolumny, po których spływają elektroniczne imiona i nazwiska, zbiły mnie z tropu. Dlaczego są w barwach francuskiej, a nie marokańskiej czy algierskiej flagi? Po chwili dotarło do mnie, że nie chodzi o upamiętnienie narodów wyzwalających się spod kolonialnej opresji, to hołd dla tych, którzy stali na jej straży. Skonfundowana, próbowałam jakoś opowiedzieć o tym induskiemu towarzyszowi, a moje zakłopotanie szybko zmieniło się w rodzaj zawstydzenia.
Zrobiło się późno, wsiedliśmy do metra i dojechaliśmy do stacji nieopodal naszego hotelu. Między dwoma członami jej nazwy, Voltaire-Léon Blum, rozciąga się szmat europejskiej historii. Stację zbudowano przy pl. Voltaire’a, przemianowanym później na pl. Léona Bluma, francuskiego premiera, aresztowanego przez rząd Vichy i więzionego w Buchenwaldzie. Zestawienie zupełnie jak z Lindqvista, pomyślałam, bo podobny okres, mniej więcej od oświecenia po Holokaust, bierze pod lupę szwedzki autor i w taki – kolażowy – sposób o nim opowiada. Zresztą pierwszy raz na jego książkę natknęłam się właśnie w Paryżu, na długo zanim Wytępić całe to bydło ukazało się po polsku w przekładzie Mileny Haykowskiej.
Opowieść Svena Lindqvista toczy się równolegle na kilku płaszczyznach. Jej osią jest wyprawa w głąb Sahary. Autor podróżuje z ogromnym bagażem, starym komputerem i mnóstwem dyskietek, które musi chronić przed wdzierającym się wszędzie piaskiem. Ma na nich zapisane pliki potrzebne do wykorzystania w książce: listy i powieści Conrada, pisma z historii antropologii, dzieła Darwina. Lindqvist notuje wrażenia z kolejnych etapów podróży. To mikroobserwacje, wspomnienia z dzieciństwa, małe epifanie, a z biegiem czasu także sny, w których do głosu coraz mocniej dochodzi lęk – jakby echo emocji tłumionych podczas pracy nad tekstem. Pisze, że jedzie na pustynię, żeby zrozumieć to, co już wie. A to, co wie, zamyka się w słowach zaczerpniętych z Jądra ciemności: „Exterminate all the brutes”.
Książka Lindqvista to opowieść o podróży w mrok europejskiej historii, śladami Josepha Conrada i jego bohaterów. Śladami wielu wypraw kolonialnych, których celem było podporządkowanie sobie, a następnie wymazanie z mapy świata całych populacji.
Kongo, Algieria, Maroko, Benin, Namibia, Meksyk, Argentyna, Indie, Australia, Ameryka Północna – pada tu wiele przykładów, a wiemy dobrze, że nie wyczerpują one listy europejskich zbrodni. Każdy punkt na mapie terenów, przez które kroczył biały człowiek, zmieniał się w końcu w krwawą plamę. Autora interesuje stan świadomości XVIII- i XIX-wiecznych Europejczyków: ile faktycznie wiedzieli o zbrodniach popełnianych przez kolonialne ekspedycje i jak je uzasadniali?
Lindqvist zestawia powieści i opowiadania Conrada oraz innych pisarzy z doniesieniami ówczesnej prasy i pracami naukowymi. I dowodzi, że wiedza o zbrodniach dokonywanych na kolonizowanych ziemiach wcale nie była tak nikła, jak skłonni bylibyśmy dziś sądzić. Przeciwnie, mnóstwo wysiłku wkładano w to, by te zbrodnie uzasadnić w możliwie jak najbardziej racjonalny i naukowy sposób. Niezwykle użyteczne na tym polu okazały się oświeceniowe idee postępu i nowoczesności, a później także Darwinowska teoria ewolucji. W ich świetle zabijanie jawiło ię jako konieczność, a zagłada słabszych gatunków – i populacji, które stygmatyzowano, uznając za gorsze, barbarzyńskie, nie w pełni ludzkie – jako coś nieuniknionego. „Musimy zacząć traktować tego rodzaju zjawiska z zimną krwią” – pisał w 1864 r. Winwood Reade, członek londyńskiego i paryskiego Towarzystwa Geologicznego i Antropologicznego, wieszcząc zagładę czarnych mieszkańców Afryki skolonizowanej przez Wielką Brytanię i Francję. I dodawał: „Jest to bowiem przykład przynoszącego korzyść prawa natury, które mówi, że ci słabsi muszą przez tych silniejszych zostać zgładzeni”. Teoria ewolucji wsparta teorią ras stanowiła intelektualne zaplecze krwawych europejskich podbojów. W 1904 r. Friedrich Ratzel koncepcję walki o byt zredefiniował jako doktrynę przestrzeni życiowej.
„Chcemy, by początkiem i końcem ludobójstwa był nazizm. Tak jest najwygodniej” – pisze Lindqvist.
Podobnie jak czyniła to wcześniej Hannah Arendt, uważa, że dopiero zderzenie długiej tradycji antysemityzmu z wielowiekową tradycją imperializmu i systemowej eksterminacji, jakiej poddawano rdzenną ludność obu Ameryk, Afryki, Azji i Australii, sprawiło, że możliwy stał się Holokaust. Z jakiegoś powodu wolimy nie pamiętać o zbrodniach popełnianych na innych kontynentach albo, w najlepszym razie, traktujemy te historie rozdzielnie. Między innymi temu, dlaczego tak jest i jak działają polityki pamięci, przygląda się Michael Rothberg w znakomitej książce Pamięć wielokierunkowa. Pamiętanie Zagłady w epoce dekolonizacji (tłum. K. Bojarska). Lindqvist nie analizuje tej kwestii aż tak szczegółowo, za to zasiewa w nas ziarno niepokoju, podsuwa skojarzenia, nakręca spiralę pytań.
Jego niesamowita książka złożona jest ze 169 fragmentów, jakby historii europejskiej kolonizacji nie dało się opowiedzieć ciągiem; opowiadając ją, trzeba co chwilę przystawać, by złapać oddech, jak podczas przeprawy przez pustynię. Odkąd ją przeczytałam, dawno temu, każda kolejna rzecz o historii europejskiego rasizmu i kolonizacji wydaje mi się rozwinięciem któregoś z jej rozdziałów. Najważniejsze jednak, że Lindqvist uruchamia pewien sposób myślenia, który każe krytycznie przyglądać się współczesności. „To nie wiedzy nam brakuje. Brak nam odwagi, by zrozumieć to, co wiemy, i wyciągnąć stąd wnioski” – pisał w 1992 r., z goryczą zastanawiając się nad tym, jakie naukowe i racjonalne argumenty posłużą nam w przyszłości do odgradzania się od ludzi, którzy w poszukiwaniu lepszego życia będą przybywać do Europy z odległych krajów. W Polsce 2023 r. już je wszystkie znamy.
Sven Lindqvist Wytępić całe to bydło tłum. Milena Haykowska, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2009, s. 248
