Roger Scruton po raz pierwszy przyjechał do Polski w 1979 r. po pierwszej pielgrzymce Jana Pawła II do ojczyzny. W Krakowie wyczuwał, że coś się stało – młodzi ludzie szli ulicami miasta wyprostowani, tak jakby komunizmu już nie było. Z tej odwagi rok później narodziła się Solidarność. Młodego, romantycznego, rebelianckiego ducha, jaki ucieleśniała, nie zdusił ani stan wojenny, ani zabójstwo Jerzego Popiełuszki.
Ze zdumieniem odkrywał to Scruton podczas szkół letnich dla studentów Oxfordu i KUL-u w Kazimierzu nad Wisłą. Wystarczyło jednak opuścić salę wykładową, żeby poczuć, że totalitaryzm nie tylko zeszpecił krajobrazy miast, ale też przeniknął i zdegradował naturę. W Roku 1984 Orwell opisywał las jako miejsce wolności, gdzie Winston, dochodzący czterdziestki, obarczony „żoną, której nie mógł się pozbyć”, mógł swobodnie zbliżyć się do Julii. W 1984 r. wokół Kazimierza Dolnego było inaczej: „W lasach panowała atmosfera zaniedbania charakterystyczna dla komunistycznej Europy. Nie należały do nikogo, zamknięte przed wszystkimi, zadeptywane przez każdego, miejsca bez związku z ludzkością. Drzewa, krzewy, paprocie, dzikie kwiaty, zwierzęta były jakby bezimienne, ani dzikie, ani oswojone, nie stanowiły niczyjej własności, ale nie były też bezpańskie, nie należały do ludzkiego świata ani nie były od niego całkowicie oddzielone. Czerwone wiewiórki w gałęziach migotały w dziwnej otchłani, jakby czekając na jakiś znak, który nie nadejdzie; ich istnienie było w połowie zabronione, w połowie dozwolone, drżały na krawędzi rzeczy”.
Lecz ten tak obcy, złowrogi krajobraz – Scruton odkrywał ze zgrozą – jest krajobrazem jego duszy. Nie przyjeżdżał tutaj z jakiegoś innego, lepszego świata, on w tych obrazach ziemi niczyjej i rozstępującej się otchłani, tak pozornie dalekich i zewnętrznych, odnajdywał siebie. „Ludzie, których spotkałem w takich miejscach, znali mnie pod przezwiskiem Wiewiórka w hołdzie dla moich rudych włosów. Ja też istniałem na krawędzi rzeczy, moje imię – w zawieszeniu, moje normalne, nieheroiczne życie – ukryte”.
Scruton opisał tutaj doświadczenie progu, zatarcia różnic – doświadczenie kogoś, kto jak Agambenowski homo sacer istnieje między życiem a śmiercią, bytem a niebytem, naturą a kulturą, zwierzęcością a człowieczeństwem, otchłanią a niebem. Czy to doświadczenie zawieszenia nie lepiej oddaje istotę życia sir Rogera – i każdego konserwatysty – niż wszystkie tytuły i wyróżnienia? Ponieważ nigdzie nie był u siebie, mógł zostać królem albo kozłem ofiarnym. Miał ojca socjalistę, który nienawidził elitarnych szkół, ale sam poszedł do Cambridge i rozpoczął walkę z socjalizmem. Nienawidził lewicy, ale pracował na najbardziej lewicowym uniwersytecie. Nie lubił intelektualistów, ale poszukiwał ich uznania. Był ucieleśnieniem wszystkich konserwatywnych cnót, ale rozwiódł się i powtórnie ożenił. Wierzył w Boga, ale nie miał nadziei, że spotka się z Nim po śmierci. Śpiewał w kościele wzniosłe hymny, lecz odrzucał nieśmiertelność duszy. Po wielu latach walki znalazł się na intelektualnym i społecznym olimpie, ale w każdej chwili mógł znaleźć się na stosie. Wielkość Scrutona polegała na tym, że mógł nieustannie wydobywać się ze sprzeczności, chaosu i napięć. Nie umiałby tego jednak dokonać, gdyby nie błogosławieństwo, które wykradł tamtego roku Basi.
Warszawa na przełomie wieków
Trudząc się na studiach nad zrozumieniem Jürgena Habermasa, sięgnąłem po Intelektualistów nowej lewicy, krótkie dziełko, które – jak sądziłem po niepozornym akademickim tytule – miało być rodzajem filozoficznego przewodnika dla żółtodziobów. Zajrzałem do spisu treści. Byli tam wszyscy, których podziwiałem, którzy mnie intrygowali i których nie potrafiłem zrozumieć. E.P. Thompson, Dworkin, Foucault, Laing, Gramsci, Wallerstein, Lukács, Sartre, no i także – Habermas! Jakiś nieznany mi pilny autor najwyraźniej wszystko przeczytał i wszystko zrozumiał, i specjalnie dla mnie przygotował esencję esencji myśli współczesnej. Może odnajdę się wreszcie w tym postmodernizmie – myślałem – bo tak w latach 90. nazywaliśmy naszą epokę. Rozdział poświęcony pierwszemu myślicielowi, E.P. Thompsonowi, autorowi klasycznego dzieła The Making of the English Working Class zaczynał się tak: „Myśl lewicowa jest śmiała, obfita i urozmaicona. Korzeniami sięga dziedzin jałowych i nieoczekiwanych: krytyki literackiej, historiografii, socjologii, a czasem nawet nauk przyrodniczych”. Coś przestało mi grać. Tak nie rozpoczynają się wstępy do filozofii. To nie był czwarty tom Historii filozofii Władysława Tatarkiewicza. No i jak to – moja socjologia to dziedzina jałowa? Kto tak mówi? Patrzę na okładkę. Kim jest ten Roger Scruton?
Rozdział 11 – kolejny suchy tytuł: „Jürgen Habermas”. O ile u E.P. Thompsona socjologia mogła jeszcze przemknąć pośród innych „jałowych” nauk, o tyle w tym przypadku stała się uosobieniem wszystkiego, co złe i nudne w naukach humanistycznych. Styl Habermasa – czytałem – „jest niejasny, niezdecydowany i beznamiętny, w manierze doktoratu z socjologii”. Tak właśnie Habermas pisał – uśmiechnąłem się, ale z drugiej strony: Habermas to Habermas. To „sumienie Republiki Federalnej Niemiec” – jak wyjaśnił mi lewicowy kolega. W korytarzach Instytutu Socjologii UW krążyły o Habermasie legendy, że jest, żyje, istnieje naprawdę, bo kiedyś przyjechał do Polski i spotkał się z Michnikiem i Krasnodębskim. Szedłem dalej: „Czytelnik, który pierwszy raz czyta Habermasa i staje przed hektarami pustego socjologizowania, może doprawdy czuć lekkie zdumienie na myśl, że tu oto leży przed nim sam rdzeń intelektualnego establishmentu lewicowego”. Przyznam, że też przemknęła mi wstydliwa myśl, dlaczego te setki zawiłych stron nadały niemieckiemu filozofowi sakralny status. Scruton miał swoją odpowiedź: „Biurokratyczny styl (…) jest częścią przesłania, (…) przezeń habermasowska krytyka społeczeństwa burżuazyjnego ustala swoją akademicką wiarygodność. Nuda jest tu nośnikiem abstrakcyjnego autorytetu, a czytelnik czeka w korytarzach prozy Habermasa jak petent, któremu obiecano prawdę, ale tylko abstrakcyjnie i na mocy dokumentu, który zapewne stracił już ważność (…). Lewicowiec trzyma prawdę zamkniętą w szufladzie biurka i o jej sens trzeba go prosić z taką samą cierpliwością jak urzędnika”. Choć nie mogłem uznać tej krytyki za wyważoną i sprawiedliwą, śmiałem się już głośno. Nigdy nie czytałem tak złośliwych zdań skierowanych wobec kogoś tak wielkiego. A jednocześnie przez ten humor i ironię prześwitywała jakaś prawda, którą całe pokolenia socjologów bały się nawet pomyśleć.
Scruton nie pisał w manierze doktoratu z socjologii, pisał jasno, zdecydowanie i namiętnie. I dobrze wiedział, na co się porywa. W Niemczech – twierdził – „etablierte Linke zdominowała życie uniwersyteckie i nie można się z niej naśmiewać bez uczucia popełniania bluźnierstwa przeciw rządzącemu bogu”. Scruton więc naśmiewał się, bluźnił, ze swobodą i elegancją rzucał wyzwanie „rządzącemu bogu”. Szczytem złośliwości było tłumaczenie mozolnych dystynkcji między „działaniem celowo-racjonalnym” a „działaniem komunikacyjnym”, które Habermas wypracowywał na setkach stron. „Różnica między urabianiem sobie rąk a zdzieraniem gardła zostaje sprzedana jako teoretyczne objawienie – kwitował Scruton. Można to jednak sformułować prościej: pracę mierzy się jej wynikami, mowę zaś jej zrozumiałością”. Taki styl przychodził z jakiegoś innego, wolnego świata.
To tak można? – dziwiłem się. O świętym Jürgenie? I nic się nie dzieje? Lecz działo się bardzo dużo.
Londyn–Warszawa–Wrocław–Londyn
Nie wiedziałem wtedy, że rozpoczynając od Intelektualistów nowej lewicy, szedłem do Scrutona polską, arcypolską drogą. Opublikowana w 1985 r. książka została zadedykowana „przyjaciołom, których nazwisk nie mogę wymienić, ponieważ żyją w tych częściach świata, gdzie lewica ich ojców triumfuje”. W ekspresowym tempie przetłumaczono ją na polski i w 1988 r. wydało ją podziemne wrocławsko-warszawskie Niezależne Wydawnictwo Książkowe Wers (jako Myślicieli nowej lewicy). We wstępie do tego wydania Scruton nie zamierzał jednak kadzić swoim polskim przyjaciołom, nie zależało mu na rytualnych pochwałach bohaterów KOR-u i Solidarności. Demokratyczny socjalizm i socjalistyczna demokracja, o jakich marzyła czasem polska opozycja, były dla niego drogami na manowce.
W Intelektualistach nowej lewicy Scruton zrealizował projekt negatywny, niszczycielski, oczyścił pole walki. Chciał obnażyć zatrute intelektualne źródła lewicy, która stworzyła „Hobsbawmię” – utopijny świat radykalnych myślicieli, niechcący go oglądać z bliska, a w doświadczeniu Scrutona, który od 1979 r. podróżował do bloku wschodniego – orwellowski koszmar. Ważniejszy od destrukcyjnej części projektu Scrutona był jednak jego pozytywny plan sformułowany w głośnej książce opublikowanej w 1980 r. Co znaczy konserwatyzm, do której odsyłał swoich polskich przyjaciół. Scruton nie chciał jedynie obalić komunizmu, on chciał przede wszystkim odbudować konserwatyzm z jego zasadami autorytetu, wspólnoty, patriotyzmu, tradycji, lojalności i religii. Przeciwko liberalnym indywidualistom i autorytarnym totalistom bronił społeczeństwa, które jest czymś więcej niż sumą jednostek; rodziny, która oparta jest na związku mężczyzny i kobiety; i Kościoła, który może stać się established church, Kościołem państwowym, jak Kościół anglikański, aby przenikać instytucje społeczne otwarciem na transcendencję. Najważniejszym elementem tego programu była zasada odpowiedzialności na poziomie rządzących i obywateli. A nikt nie może wziąć odpowiedzialności za swoje czyny, jeśli najpierw nie posiada własności. Odpowiedzią na głupotę lewicy – pisał z naciskiem – może być nie jakiś inny socjalizm i nie prosta negacja socjalizmu, ale „prawowity rząd, tradycyjne instytucje i własność prywatna pod rządami prawa”. Nie miał jednak złudzeń, że polscy przyjaciele są już gotowi przyjąć te proste prawdy: „W tych sprawach polska myśl polityczna ma jeszcze długą drogę przed sobą. Prawie tak długą jak myśl polityczna na Zachodzie”.
Książka Intelektualiści nowej lewicy (kolejne wydanie nosiło bardziej jednoznaczny tytuł: Głupcy, oszuści i podżegacze) rozpoczynała karierę Scrutona jako pisarza w Polsce i jednocześnie kończyła jego karierę jako akademika w Wielkiej Brytanii. Zarzucono mu brak „zrozumienia”, „przyzwoitości” i „ciekawości intelektualnej”, „polemikę w złej wierze” i „nieprzerwany potok zniewag”. Wydawnictwo Longman, które zostało zaatakowane za publikację tak skandalicznego dzieła, miało wycofać książkę z księgarń. Czego innego mógł się spodziewać? Rzucając wyzwanie „rządzącemu bogu” w zachodniej akademii, liczył się przecież z tym, że zostanie heretykiem. A gdzie jest miejsce heretyka? Zwalczając „Hobsbawmię” na komunistycznym Wschodzie i w zachodniej akademii, Scruton wiedział, na jak niebezpieczny teren wkracza. Jego pozycja w lewicowym Birkbeck College, gdzie wykładał estetykę od lat 70., stała się – jak sam mówił – bardzo kłopotliwa. Obok podającej posiłki w college’u Nunzii z Neapolu, która w akcie nieposłuszeństwa wywiesiła zdjęcie Jana Pawła II, był tam jedynym konserwatystą. Już po publikacji Co znaczy konserwatyzm, w której po raz pierwszy nadwyrężył mocno zasady akademickiej grzeczności, reakcja środowiska była bardzo negatywna, a pewien marksistowski filozof odmówił prowadzenia kursów razem z nim. A mimo to nie zawahał się wykonać ryzykownego kroku i przesunąć kolejnej granicy. O ile w Co znaczy konserwatyzm zarzucał lewicy bigoterię i fanatyzm, o tyle w Intelektualistach nowej lewicy postanowił to udokumentować.
Polowania, wino i szampan
Co było stratą dla brytyjskiej akademii, stało się zyskiem dla czytelników, a na samym końcu – dla samego Scrutona. W trudnym czasie po publikacji Intelektualistów… zaczął komponować, uprawiać myślistwo, wyszedł z zamkniętego kręgu inteligencji, coraz bardziej odchodził od zagadnień czysto filozoficznych (książki o Kancie, Spinozie, współczesnej filozofii czy myśli politycznej) na rzecz zainteresowania szeroko pojętą kulturą. W swoim niespożytym pisarstwie, owszem, cały czas rozwijał sprawę konserwatyzmu, ale też medytował nad winem (w końcu wino jest konserwatywnym bo najbardziej lokalnym ze wszystkich trunków), rolą tradycyjnych polowań na lisy (była duża, bo dzięki nim poznał swoją drugą żonę, a także przeżył kilka ryzykownych wypadków), prawem (podczas pracy w Birkbeck College przy okazji uzyskał wykształcenie prawnicze, które pozwoliło mu zdobyć głęboką wiedzę i szacunek wobec brytyjskiego systemu legislacyjnego), ekologią i prawami zwierząt, muzyką i architekturą, Libanem i Wielką Brytanią, globalizacją i terroryzmem, Harrym Potterem i Richardem Wagnerem, Lady Gagą i lady Dianą, wiejskim krajobrazem i miejską architekturą, przeszłością konserwatyzmu i przyszłością Zachodu, światem i Bogiem. Te medytacje rozpoczynały się od artykułów bądź wykładów, żeby potem zamienić się w książki, kilkadziesiąt książek.
Kiedy on to wszystko pisał? Bo przecież cały czas jeździł też po świecie, przeprowadzał się między Wielką Brytanią a Stanami Zjednoczonymi, prowadził biznesy i bankrutował (kiedy wyszły na jaw skrywane przez niego powiązania z firmą tytoniową), założył szczęśliwą rodzinę i został farmerem, dwie dekady redagował „Salisbury Review”, skomponował dwie opery, napisał kilka powieści i kilkanaście opowiadań, doradzał rządowi Wielkiej Brytanii i wspierał oddolny ruch konserwatywny na całym świecie. Grał na organach w swoim parafialnym kościele i gościł przyjaciół w swojej wiejskiej posiadłości, wciąż uczył innych, od których – jak odkrywał – sam jednocześnie najwięcej się uczył.
W tym wszystkim była jakaś nieogarniona siła życia, której żadne przeszkody nie potrafiły zniszczyć. Dzięki niej po latach pełnych pracy uzyskał status ikony konserwatyzmu, a jednocześnie jednego z najwybitniejszych współczesnych intelektualistów. Szczyt uznania miał przyjść w 2018 r., kiedy został przewodniczącym brytyjskiej rządowej komisji do spraw estetyki budownictwa (Building Better, Building Beautiful Commission), i w 2019 r., kiedy wydawnictwo sir Rogera Bloomsbury przygotowywało specjalną edycję jego książek na jego 75. urodziny. Ale właśnie wtedy czasopismo „New Statesman”, dla którego nota benepisał wcześniej felietony o winie, opublikowało…
