Niełatwo jest również uciec od patosu lub banału. Udało się to Ireneuszowi Ziemińskiemu, który wcześniej wydał monografię traktującą o Zagadnieniu śmierci w filozofii analitycznej (1999). Stanowi ona przegląd stanowisk i poglądów wypracowanych przez przedstawicieli jednego z najważniejszych nurtów filozoficznych XX wieku. Ten sam Autor, profesor Uniwersytetu Szczecińskiego, opublikował pod koniec 2006 roku część drugą owej monografii, poświęconą już nie wielu filozofom, a jednemu, Ludwigowi Wittgensteinowi. Nie sposób oczywiście w jednym dziele objąć spuściznę Wittgensteina, ale i nie jest to celem Ziemińskiego. Pragnie on, idąc śladem swoich wcześniejszych poszukiwań naukowych, ukazać poglądy Wittgensteina na śmierć, nieśmiertelność i sens życia. Nie jest to zadanie proste, zważywszy, iż Wittgenstein nie wypracował żadnej teorii śmierci, a zagadnieniu temu poświęcił w swoich pracach stosunkowo niewiele miejsca. Najnowsza książka składa się z sześciu rozdziałów, których tytuły, podobnie zresztą jak i tytuły poszczególnych paragrafów, zaczerpnięte zostały od samego Wittgensteina. Ze względu na intrygującą treść i lapidarną formę warto je przytoczyć, a są to: Powiedz im, że miałem cudowne życie, Śmierć nie jest zdarzeniem w życiu, Żyje wiecznie, kto żyje w teraźniejszości, Żyj szczęśliwie!, Lęk przed śmiercią jest oznaką złego życia, oraz Samobójstwo jest grzechem elementarnym. Wykorzystanie słów Wittgensteina do zatytułowania kolejnych części pracy jest niezmiernie ciekawym zabiegiem redakcyjnym. Każda z tych wypowiedzi stanowi myśl przewodnią, wokół której koncentrują się analizy zawarte w poszczególnych rozdziałach i podrozdziałach. Przedmiotem wstępnych rozważań Autora jest wypowiedziane przez umierającego Wittgensteina zdanie: „Powiedz im, że miałem cudowne życie”. Ta swoista deklaracja-prośba skierowana do, opiekującej się bliskim już śmierci Wittgensteinem, J. Bevan, zaadresowana była do mających go odwiedzić przyjaciół. Zagadką jest, na co zwraca uwagę Ziemiński, co Wittgenstein miał na myśli, wypowiadając te słowa. Ci bowiem, którym znana jest jego biografia, mają powody, by mieć wątpliwości, czy Wittgenstein rzeczywiście chciał w ten sposób podsumować własne życie. A życie to było niezwykle burzliwe. Dlatego też część pierwsza omawianej książki ma charakter biograficzny. Jej celem nie jest jednak szczegółowe omówienie życia filozofa, lecz ukazanie genezy jego zainteresowania problematyką śmierci. Autor daleki jest od interpretowania poglądów Wittgensteina w kontekście jego życiorysu. Próbuje raczej odkryć sens jego ostatnich słów, a przez to wprowadzić w poruszoną przez siebie problematykę. Z przywołanych wątków biograficznych, szczególnie tych, które związane były z doświadczeniem śmierci osób bliskich Wittgensteinowi, jawi się obraz człowieka, którego życie dalekie było od „cudowności”. Jego bracia (Hans, Ludwig-Rudolf oraz Kurt) popełniali kolejno samobójstwa, również w dramatycznych okolicznościach rozstawali się z życiem jego intelektualni mistrzowie (L. Bolzmann, O. Weininger). Wittgenstein, pchany potrzebą usprawiedliwienia własnego istnienia, wystawiał się często na niebezpieczeństwo utraty życia. Biorąc udział w walkach podczas pierwszej wojny światowej, zabiegał o to, by być na pierwszej linii frontu. Wszystko po to, by w obliczu zagrażającego niebezpieczeństwa, oczyścić się moralnie, sprawdzić swoje człowieczeństwo i odkryć absolutną wartość życia. Po odrzuceniu szeregu interpretacji, m.in. P. Johna, czy H.-J. Glocka, Ziemiński formułuje własne stanowisko i dochodzi do wniosku, iż sporna wypowiedź jest wyrazem przekonania o przynajmniej częściowym spełnieniu życia. Życie Wittgensteina było autentyczne, naznaczone nieustannym dążeniem do moralnej doskonałości. To właśnie bycie uczciwym człowiekiem stanowiło jego cel. W tym sensie ostatnie słowa tego myśliciela stanowiły wyraz afirmacji, zmierzającej ku końcowi, własnej egzystencji. Należy jednak odróżnić subiektywny wymiar śmierci, pytanie o to, jak Wittgenstein przyjmował śmierć, od jej wymiaru bytowego, a więc od pytania o jej istotę. Uwaga Ziemińskiego koncentruje się przede wszystkim wokół ontycznej struktury samej śmierci. Punktem wyjścia tych analiz jest teza 6.4311 Traktatu logiczno-filozoficznego „Śmierć nie jest zdarzeniem w życiu. Śmierci się nie przeżywa”. Ziemiński zwraca uwagę, iż mówiąc o śmierci, Wittgenstein nie miał na myśli wyłącznie procesu biologicznego, gdyż tak właśnie rozumiana śmierć jest faktem empirycznym. Śmierć traktował raczej jako zjawisko subiektywne, przeżywane przez podmiot. I to właśnie w takim ujęciu śmierć nie jest obecna w świecie, jest raczej jego kresem. Wobec tak postawionego zagadnienia Ziemiński podejmuje się analizy relacji, jaka zachodzi pomiędzy strukturą zdarzenia a strukturą śmierci. Rozpatruje dwa przypadki: a) gdy śmierć nie jest zdarzeniem, nie charakteryzuje się typową dla niego ontologiczną strukturą oraz b) gdy, co prawda, można ją traktować jako zdarzenie, lecz nie przynależy do zdarzeń, które konstytuują życie. Śmierć jako zdarzenie jest tym, co dokonuje się pomiędzy umieraniem a byciem umarłym, lecz nie należy do żadnego z tych stanów. Śmierć nie jest tym samym co umieranie, gdyż umieranie jest związane z życiem. Proces umierania nie jest też warunkiem koniecznym nadejścia śmierci. Z racji swej niepowtarzalności i jednorazowości śmierć pozostaje zdarzeniem, ale nie jest zdarzeniem w życiu, gdyż nie konstytuuje trwania podmiotu, wykracza poza jego świadome istnienie. Nie oznacza to oczywiście, że śmierć nie jest istotnym elementem ludzkiej biografii, jej nieuchronność oddziałuje na całokształt życia każdego człowieka. Nie wpływa ona jednak na samo życie, nie jest w stanie nic w nim zmienić, gdyż nie przynależy do niego. Nie jest świadomym przeżyciem, a jedynie kresem samoświadomego podmiotu. Śmierć nie jest zdarzeniem, które moglibyśmy bezpośrednio doświadczyć jako nasze własne. Śmierć jest niedoświadczalnym kresem wszelkiego doświadczania. Jaka jest, wobec tego, epistemologiczna sytuacja podmiotu w odniesieniu do czekającego go kresu? Czy własna śmierć może być mu poznawczo dostępna? Swoją śmierć człowiek postrzega jako wydarzenie, które dopiero ma nastąpić. Wydarzenie to dotyczy człowieka, którym się dopiero staje, a więc nie jego samego, lecz kogoś, kim będzie. Ta perspektywa nie ma nic wspólnego z subiektywnym doświadczaniem swojego losu. Własna śmierć jest pewną, żeby posłużyć się określeniem Ziemińskiego, „obecną nieobecnością”. „Moja śmierć – pisze Autor – jest dla mnie obecna o tyle tylko, o ile jeszcze jej w sensie dosłownym nie ma, o ile jeszcze mnie w żaden sposób nie dotknęła. Z tego powodu śmierć może być mi dana wyłącznie jako to, do czego wciąż się zbliżam (lub to, co zbliża się do mnie), czego jednak nigdy nie osiągnę, z czym nigdy prawdziwie się nie zetknę, czego nigdy nie doświadczę jako obecnego tu i teraz. Można powiedzieć, że jest mi dana (…) jako ostateczna granica wszystkich moich doświadczeń” (s. 86). Tak więc podmiot nie jest w stanie jej doświadczyć, ani w żaden sposób pojąć. Może, co najwyżej, starać się wyobrazić ją sobie, czy uświadomić jej konieczność. By lepiej zrozumieć myśl Wittgensteina należy uwyraźnić rozróżnienie na śmierć biologiczną i śmierć podmiotu. Ta pierwsza bywa poprzedzana przez proces umierania, przez degenerację narządów ciała. Śmierć podmiotu zaś nie jest wynikiem stopniowego zanikania świadomości, lecz następuje momentalnie. Można się zastanowić, jakie praktyczne konsekwencje pociąga za sobą przytoczona charakterystyka śmierci. Czy, stosując konsekwentnie tę definicję, osoby znajdujące się w śpiączce, bądź w stanie snu należy uznać za martwe? By uniknąć wyciągnięcia takich wniosków Ziemiński zaznacza, iż kres trwania świadomości nie jest odpowiednim kryterium stwierdzania śmierci w medycynie. Zaznacza, iż „problem śmierci u Wittgensteina jest sytuowany nie w perspektywie empirycznego bytu ludzkiego, lecz podmiotu transcendentalnego (jako empirycznego warunku mówienia o świecie)” (s. 75, przypis 42). Wobec tej interpretacji błędem byłoby wykorzystywanie wyników badań Wittgensteina do określenia momentu biologicznej śmierci człowieka i zdefiniowanie jej jako utraty świadomości. Nie da się jednak uniknąć pytania, którego niestety nie stawia Autor monografii, o relację kresu świadomości do kresu życia biologicznego. Czy oznaką nieodwracalnego zaniku świadomości nie jest ustanie podstawowych funkcji ludzkiego organizmu? Nauki biologiczne nie są w stanie stwierdzić obecności świadomości bez przeprowadzenia empirycznych badań. Czy zatem na gruncie poglądów Wittgensteina można w sposób empiryczny określić moment, w którym świadomość osiąga swój kres? Jeśli śmierć jest zdarzeniem, to czyż jej moment nie powinien być weryfikowalny? Po dokonaniu metafizycznej charakterystyki istoty śmierci, Ziemiński stawia pytanie o sposób ujęcia nieśmiertelności. Niemożność istnienia nicości jako czegoś, zdaniem Wittgensteina, wewnętrznie sprzecznego,otwiera perspektywę badań na nieskończone trwanie „ja”. Życie wieczne miało dla niego zupełnie inny wymiar, niż skłonni jesteśmy przypisywać temu wyrażeniu w znaczeniu potocznym. Negował on istnienie jakiegoś następującego po śmierci drugiego życia. Idea ta wydawała mu się bezprzedmiotowa. Jego zdaniem podobnie, jak pojęcie „śmierci”, również i pojęcie „życia wiecznego” było wewnętrznie sprzeczne. Jeżeli słowo „śmierć” ma oznaczać ostateczny i nieodwracalny kres istnienia, to nie można sensownie mówić o życiu po śmierci. Mówienie o nieśmiertelności ma raczej wymiar aksjologiczny, jak pisze Ziemiński: „wyraża wiarę w ostateczny sens ludzkiego życia i postępowania, w ich absolutną (i w tym sensie wieczną)…