A na pewno są godne najwybitniejszych piór”. Minęło trochę czasu i nic, wybitne pióra schną, hutnictwo w dolinie Kamiennej obumiera, jak tak dalej pójdzie, to nie uświadczysz tu nawet złamanego walca, wszystko odejdzie w niepamięć i klops. Niech się więc dzieje wola Iwaszkiewicza, podejmuję wyzwanie przynajmniej w zakresie opisu szeroko rozumianych stanowisk roboczych. Należałoby zacząć od tego, że gdzieś tak z pięć tysięcy lat temu Hetyci w Anatolii nauczyli się wytapiać żelazo. Wykorzystywali w tym celu zarówno kopalną rudę żelaza, jak i meteoryty, którymi Bóg w swej łaskawości hojnie naszpikował ich ziemię. Było to w tych dawnych, dobrych czasach, kiedy żelazo było pięć razy droższe od złota. Nosił się potem taki hetycki król Anatol czy Karol w koralach koloru żelazistego i pojęcia nie miał, że kiedyś te jego korale fruwały sobie jak gdyby nigdy nic w kosmosie. Później różne inne narody posiadły tę magiczną umiejętność, a kiedy produkować żelazo nauczyli się Celtowie, to gdzieś tak ze dwa tysiące lat temu weszli z nią w barbarzyński lud na terenie dzisiejszych Gór Świętokrzyskich. Meteorytów było tu tyle, co Bóg napłakał, za to płytko zalegającej rudy – ile tylko dusza zapragnie. Kto by wątpił o prawdziwości moich słów, ten niech mi powie, skąd wokół Ostrowca mnóstwo jest miejscowości o nazwach takich jak Szyby, Boksycka, Ruda, Ruda Kościelna, Rudka, Rudka Bałtowska czy Rudnik. Tubylcy, jak tylko zobaczyli dzięki Celtom, że mają pod nogami niewyczerpalne, bo odnawialne pokłady rudy darniowej, postanowili kuć żelazo póki gorące. Przez dwa stulecia wytopili go ponad dziesięć tysięcy ton! A ile się taki ówczesny rudnik musiał nadymać, żeby z prymitywnej dymarki wykulać choć kilo żelaza, tego oko ludzkie nie wypowie. A przecież działo się to na długo przed wynalezieniem wody po ogórkach. Ale trzeba było dymać, bo akurat było duże zapotrzebowanie na eksport mieczy. Niejedno żelastwo, którym Wandalowie – co ja mówię Wandalowie, zwykli Wandale! – zbezcześcili Rzym, powstało z życiodajnych soków ziemi, z której i ja biorę swe korzenie. Do dziś, ilekroć bawię w Rzymie, bierze mnie ochota, żeby coś tam pogruchotać. Mam to we krwi. Później miejscowy przemysł trochę podupadł, ale później się odrodził. Przybywało dymarek, piecowisk, kuźnic, miechów, młotów, fryszerek, blachowni, kosarni, szabelni, gwoździarni, wytwórni narogów, pudlingarni i wielkich pieców. Wszystko rosło i potężniało. Chociaż jeśli o wielkie piece chodzi, to przy nich zaczyna się pewna przykra, trącąca dualizmem dychotomia, powodująca, że całe to hutnictwo wydaje mi się czasem mydleniem oczu ogniem, jednym wielkim oksymoronem. Oto w książce „Dzieje Huty im. M. Nowotki 1813-1988”, z której zresztą zaczerpnąłem te wszystkie piękne nazwy przed chwilą, Wiesław Borcych zawarł niepokojące, a nawet deprymujące zdanie: „Wielki piec ze względu na swą kubaturę i wydajność zaliczał się raczej do obiektów niewielkich”. A zdanie to tyczy się już pieca, który Jerzy Dobrzański postawił w 1813 roku nad Kamienną w Kuźni. Kuźnia ta jest dziś dzielniczką Ostrowca i nie mówi się już „w Kuźni”, ale „na Kuźni”. Wkrótce zaczęto w tych okolicach realizować śmiałe przedsięwzięcie Staszica, który umyślił sobie zbudowanie „ciągłego zakładu fabryk żelaznych na rzece Kamiennej”. Najpiękniejszą pozostałością tych planów są dziś ruiny walcowni w Nietulisku, tuż przy szosie, można oglądać z bliska bez wysiadania z autobusu. Iwaszkiewicz też się nimi zachwycał, podobnie jak nazwą „Boksycka”: „Ostatnia stacja kolejowa przed Ostrowcem nazywa się Boksycka, stacja boksytów. Nagle nazwa przemysłowa. Dziwna to mieszanina sielanki i przemysłu”. Ale Kuźnia, że do niej wrócimy, od początku była fabryczką z założenia małą, postawioną w terenie pofałdowanym, uniemożliwiającym rozbudowę, i do planu Staszica się nie załapała, zresztą synowie Dobrzańskiego – trzej, jak w bajce – szybko przepuścili majątek taty i w latach trzydziestych całe jego dobra wystawili na licytację. Nabył je bankier i wierzyciel Dobrzańskich, Abraham Simon Cohen, po czym od razu sprzedał za pięciokrotną cenę hrabiemu Henrykowi Łubieńskiemu. Jeśli więc dzisiejszy turysta spotka nocą na ulicach tego urokliwego miasta trzy plujące sobie w brody widma, to z pewnością będą to trzej bracia Dobrzańscy, plują od lewej: Roch, Roman i Łukasz. Łubieński zbudował w 1839 roku nowy, nowoczesny zakład metalurgicznej po drugiej stronie rzeki, wówczas poza granicami miasta. Ten nowy zakład za mojej młodości nazywany był Starym Zakładem, co mówi samo za siebie. Na jego widok zakład w Kuźni od razu się spalił ze wstydu, co miało miejsce w roku 1840, i już go nie odbudowano. Wzorcowa fabryka posiadała nawet własną sikawkę, której bohatersko użyto do gaszenia Ostrowca w 1863 roku, kiedy z niewiadomych powodów spłonęło tu 136 domów. Wokół huty, na cześć jej projektantów noszącej miano Huty Klimkiewiczów, powstała osada robotnicza – Klimkiewiczów. Cieszę się, że nie musiałem tam mieszkać. Panujące tu warunki fabryczny wizytator przysłany z samej Warszawy określił na piśmie jako „bardzo nędzne” i „krańcowo niechlujne”. A ściągało tu w poszukiwaniu pracy coraz więcej robotników nie tylko z okolicy. W 1894 roku korespondent „Gazety Radomskiej” alarmował, że nie ma dla nich mieszkań. „Mieszkania w domach żydowskich drogie i niezdrowe” – pisał. Podnosił, że niektórzy muszą szukać sobie „przytułku” o kilka wiorst dalej, a jeżeli robotnik biegnie do pracy siedem wiorst, to potem nie ma sił dymać jak należy, wreszcie puentował z nostalgią: „Gdyby choć welocypedy były tańsze…”. W 1896 roku zbudowano trzypiętrowe bloki mieszkalne dla pracowników huty, które do dziś stoją. Odkąd pamiętam, były to typowe slumsy, odrapane, mroczne, z czerwonej cegły, która z czasem zbrązowiała, cuchnące kamienną stęchlizną. Ale lubiłem je, jakoś mi się zrosły z miejskim pejzażem i trochę szkoda, że właśnie zaczynają je wyburzać. Tymczasem zdążyły przejść zabory, a później, wiadomo, była wojna. Welocypedy nie taniały i wreszcie w latach 1926-28 w lesie na północ od miasta zbudowano tzw. Kolonię Robotniczą, 45 domków jednorodzinnych. No, powiedzmy, domeczków: łączna powierzchnia kuchni, pokoju i spiżarki to było 37 m², ale do tego dodawano 10 arów ogrodu. Również niektóre z nich stoją do dziś. Niedawno byłem na Kolonii na imprezie towarzyskiej i przyznaję, że tam zamieszkałbym bardzo chętnie, gdyby było trzeba. Spłatę mieszkania rozciągano robotnikom na 20 lat i było to sprawiedliwe. Przez cały ten czas nie zaniedbywano hutniczego ducha, o nie. Już w 1895 roku w Klimkiewiczowie utworzono amatorski teatr, który występował nie tylko w Ostrowcu, ale nawet w Opatowie. Osobiście żałuję, że nie mogłem gościć na żadnym z jego przedstawień. Pięć lat później pod wspólną nazwą „Kuratorium trzeźwości” zafundowano hutnikom bibliotekę (390 tomów) i herbaciarnię, które wkrótce wskutek braku zainteresowania trzeźwością upadły. W latach trzydziestych nie tylko zbudowano dla robotników góralski Kościółek, ale było tu już pięć bibliotek, a żeby korzystać z największej z nich, trzeba było dymać w hucie. „Pamiętnik Świętokrzyski” pod redakcją Aleksandra Patkowskiego z 1930 r. wspomina o dwóch. Pierwsza była „dostępna dla wszystkich”, ale „korzystanie płatne”, o drugiej zaś przewodnik ów podaje: „Ostrowiec, ul. 3-go Maja 37. Rok zał. 1925. Dostępna dla robotników zakładów i ich rodzin”. Trochę później była następna wojna, a po jej zakończeniu trzeba było hutę szybko doprowadzić do nieładu i modernizować, rozbudowywać, dymać na maksa. Jest pewna przepiękna książka poświęcona tym heroicznym dniom w jej historii. Nosi tytuł „Na przykład Plewa”. Napisał ją w 1949 roku Bogdan Hamera, ostrowczanin i człowiek bardzo mi bliski nie tylko jako ziomek, ale i ze względu na podobieństwo losów. On też zaczynał jako prosty hutnik, a doszedł do tego, że na słynnym posiedzeniu w Pałacu Staszica w 1955 roku mógł już chłostać ostrym słowem samego Ważyka („To jest poemat dla niedorosłych do Polski Ludowej!”), zaś skończył podobno nawet jako wiceminister kultury. Książka o Plewie jest tak znakomita, że w krótkim czasie miała trzy wydania, a w 1951 Jan Rybkowski, też ostrowczanin, a nawet szewniak jako i ja, nakręcił w Ostrowcu film na jej podstawie, „Pierwsze dni”. Nie ma siły, która mogłaby mnie powstrzymać od zacytowania z niej co bardziej urodziwych fragmentów, one więcej powiedzą o sercu hutnika przywiązanym do młota, pieca i surówki, niż jakikolwiek zryw mojej wyobraźni. Oto Błażej Plewa, hutniczy stróż nocny, wchodzi po wojnie do pustej i martwej kuźni fabrycznej. „Blask pogodnego księżyca słabo oświetlał jej wnętrze. Czarne, przykurzone kadłuby młotów w tym przyćmionym blasku wyglądały jak odlane z cennego brązu. (…) A kiedy minąwszy szereg tych martwych kadłubów zatrzymał się przy betonowym cokole, na którym ongiś stał motor wzbudzając pulsowanie młotów, zabolało go coś w piersiach. Doznał wrażenia, jakby wystające z betonu na kształt poutrącanych kikutów śruby swoimi czarnymi żądłami wwiercały mu się w trzewia. W jego oczach zaszkliła się wilgoć”. Nic dziwnego, że kiedy kilku takich jak Plewa dorwało się wreszcie do roboty, ich praca jako żywo stawała się czymś pośrednim między zmaganiami w ramach „Turnieju miast” a religijną orgią czczących słońce Azteków: „Wywołani robotnicy pędem puścili się do swoich młotów, a pomocnicy porwali kleszcze i pobiegli do pieca. Kalita wychwytywał z pieca rozżarzone do białości kawałki metalu, podawał nadbiegającemu, a ten chwytał kleszczami i biegł do młota, niosąc przed sobą jakby uszczknięty kawałeczek słońca”. Trzeba było zasuwać biegiem od pieca do młota, bo kraj potrzebował żelaza jak kobyła obroku. Kiedy robotnik Bonawentura Wonch, z którego „twarzy i całej jego postaci wiało jeszcze ponurym posmakiem hitlerowskiego »Arbeit macht frei«”, namawiał kolegów z fabrycznego oddziału, żeby dobrowolnie i za friko dymali nie po osiem, ale po jedenaście godzin dziennie, zręcznie szkicował aktualną sytuację geopolityczną w Europie na tle historycznym: „Baty i szturchańce dostawało się i o szóstej rano, i o dwunastej w nocy, i o każdej porze. Dziś ten bat jest połamany, a nie mamy jeszcze pewności, czy nie znajdzie się znowu amator, który będzie chciał sobie taki bat na nas ukręcić. Churchille nie śpią”. Tymczasem jednym z większych problemów we wracającej do życia hucie był brak kadr kierowniczych. Również ten kłopot Bogdan Hamera nie tylko rozumiał, ale i potrafił wyjaśnić. „Jeśli inteligencja w znacznej swojej – i to najbardziej wartościowej – części zabrała się do rewizji swojego dotychczasowego światopoglądu, to wśród półinteligencji i pseudointeligencji niewielu było takich, którzy rozumieli zbieżność swoich interesów z interesami robotnika i rozbieżność swoich interesów z interesami burżuja. A z tych rozumiejących tylko bardzo nieliczni przeżyli okupację. Dlatego właśnie obsadzanie kadr sprawiało wielkie trudności”. A potem na terenie zakładu pojawił się Sabotażysta. I potwór ów dopuścił się uszkodzenia motoru! „Plewa od chwili zdjęcia pokrywy z motoru stał nad nim jak nad trumną z ciałem bardzo bliskiego człowieka. Kochał swój oddział, szanował każą jego cząstkę, ale motory ciągle uważał za coś więcej niż swoją drogocenną własność. (…) Ileż to razy wprost z dziecinnym upojeniem wsłuchiwał się w ich szum. (…) Ile razy klepał te motory po żelaznych plecach jak ulubione zwierzęta domowe i przemawiał do nich z duszy… Teraz zamach na ich całość, na ich zdrowie ugodził go bardzo boleśnie”. A jakie obrazowanie! Zaraz skończę z tymi cytatami, ale jeszcze kilkoma się podelektujmy. „Twarze z drzwi wgarnęły się niezwłocznie do gabinetu i otoczyły sekretarza milczącą girlandą”. „Jak amerykański Murzyn w obliczu białych sędziów, tak on w tej chwili przygotowywał się do cierpienia za winy nie popełnione”. „Maria odruchowo zajrzała mu w oczy, zielone, nienaturalnie wielkie na tle wymizerowanej twarzy, i ze zdumieniem znalazła w nich zmartwychwstający, żywy blask. Szarpnął ją wewnętrznie ten ich nowy wyraz”. Tak, jeśli na dalszych kartach mego dzieła pojawi się amerykański Murzyna w obliczu białych sędziów lub szarpnięcie wewnętrzne – a pojawią się na pewno – to proszę pamiętać, iż są to hameryzmy. Proszę też zapamiętać stosunkowo łatwą do zapamiętania nazwę „Walczymy o Stal”. Od stycznia 1951 roku huta wspólnie z Komitetem Fabrycznym PZPR wydają własną gazetę pod takim tytułem, a jeszcze on do nas powróci. Trzeba wiedzieć, że w tamtych wzniosłych czasach dziennikarze musieli czasem dymać w hucie nie gorzej, niż robotnicy. Tadeusz Kupis w książce „Dziennikarskie sprawy” przytacza za stenogramem dyskusji na III Zjeździe Związku Zawodowego dziennikarzy RP wypowiedź dziennikarską z tego samego 1951 roku. Mówca opowiedział, jak w gronie kieleckich dziennikarzy zamartwiali się, że czas wytopu w hutach jest dłuższy, niżby to się im, kieleckim dziennikarzom, marzyło: „Myśmy uznali, że ta długość wytopu jest stanem nienormalnym, i postanowiliśmy jako redakcja przypuścić ofensywę na marteny huty Ostrowiec. Nasi towarzysze redakcyjni siedzieli dniami i nocami w hucie. Siedzieliśmy tam i rozmawialiśmy z ludźmi, i pomagaliśmy organizacji partyjnej, namawiając do skrócenia czasu wytopu, w wyniku czego doszło do bardzo wydatnego skrócenia czasu wytopu… Przed dwoma tygodniami był taki fakt, że naczelny dyrektor huty Ostrowiec przyjeżdża do redakcji i powiada: »Pomóżcie mi, bo mam trudności z wykonaniem planu za miesiąc luty. Przyjedźcie do huty i jakoś dogadajcie się z nimi«”. Nie chciałbym dopuścić się obrazy świętego hutniczego trudu, ale gdzieś w podtekście czai się tutaj potworny domysł, że „oni” już wtedy nie mieli ochoty biegać od pieca do młota i dyrekcja nie radziła sobie z nakłanianiem ich do tego. Jeszcze się odnotowuje kolejne szczytowania w życiu huty, celebruje się produkcję milionowej śrubki i oddanie do użytku kolejnego cudu techniki. Na przykład Zdzisław Kałamaga, nawiasem mówiąc prezydent Ostrowca w latach dziewięćdziesiątych, pisze w „Dziejach Huty…”: „W maju 1957 r. przebudowano i zmodernizowano rozrząd pieca martenowskiego nr 1, rok później pieca nr 2. Pierwszego wytopu z tych pieców dokonał na drugiej zmianie w dniu 27 maja 1957 r. wytapiacz Wincenty Wojtyła”. Ale na marginesach peanów pod adresem huty-żywicielki i przodujących sił coraz częściej można odnaleźć ślady tego, że mit hutnika omdlewającego ze szczęścia, iż może dymać do upadłego przy wielkim piecu, zaczyna się sypać. Na początku 1962 roku zajechał do Ostrowca Andrzej Bajorek, aby napisać tekst zamieszczony potem w wydanej pod sztandarem „Sztandaru Młodych” książce „Młodzi stąd. Reportaże 1950-1965” (którą zresztą zaszczycił swym piórem sam Ryszard Kapuściński). O ZMS-owcach z ostrowieckiej huty napisał: „Tych jest ponad tysiąc. Wszędzie widoczni, jak się gdzieś wypowiadają – to śmiało i bez ogródek. Że z bhp na stalowni całkiem źle, że wsad do wielkiego pieca coraz gorszy, jakże więc uzyskiwać można dobre wyniki. Albo te dziewczęta-uczennice, którymi nikt się nie opiekuje, przychodzą do pracy »oderżnięte« jak na balet i obijają się po zakładzie”. Ciekawe, czy zetemesowcem był gość o nicku „Nicky”, który w sierpniu 2009 roku zabrał głos na forum internetowym poświęconym Ostrowcowi. Łatwo obliczyć, że jego wspomnienia dotyczą końca lat 50.: „W sobotę odwiedziłem Ostrowiec po ponad 50 latach nieobecności. Kiedy teraz wędrowałem przez miasto, dusiło mnie w gardle. Nie mogłem mówić. Spędziłem tu (w Częstocicach) dzieciństwo. Chodziłem do podstawówki, której już nie ma. Zdążyła jeszcze zagrać w filmie Rybkowskiego „Pierwsze dni”. Razem z kolegami statystowałem w tym filmie, we fragmencie rozgrywającym się na tarasie Pałacu w Częstocicach. Byłem jednym z tych opalonych dziesięcioletnich urwisów biegających po parku. Miasto pamiętałem jako bardzo bogatą, pogodną aglomerację, dumną z Huty im. Marcelego Nowotki. Niemal każda rodzina miała kogoś, kto pracował w Hucie. (…) W mojej pamięci było to ludne, radosne i pogodne miasto. W lecie, każdego popołudnia i w niedzielę Aleją 1 Maja spacerowały roześmiane, pogodne tłumy. Zawsze opowiadałem to żonie i synowi i oni nie mogli sobie tego wyobrazić – ale tak właśnie było!!! Gdy budziłem się rano, biegłem do okna i widziałem dymiące cały czas kominy Huty. Jaki to był wspaniały widok i wspaniały początek dnia!!! Domu, w którym mieszkałem, już nie ma. Został rozebrany. Nie pozostały nawet fundamenty. Po prostu zarosły trawą placyk. Gdy wyszedłem teraz z hotelu „Gromada” na miasto, zobaczyłem puste ulice, zataczających się nastolatków. Recepcjonistka uświadomiła mnie, ze dramatycznie nie ma pracy, kto może ucieka z miasta, najlepiej do Warszawy, a nawet i za granicę – zrobiło mi się bardzo przykro”. Nawet jeśli obraz „roześmianych, pogodnych tłumów” uznamy za przesadzony, coś jest na rzeczy. Także za moich dziecięcych czasów wspominany już park hutniczy zapełniał się dziećmi i rodzicami, uradowanych z powodu huśtawek, samolotu i siermiężnej, ciężkiej karuzeli chodzącej na pych. Teraz, kiedy wybrałem się tam z córką w niedzielne południe, w ciągu godziny spotkaliśmy jednego człowieka, zajętego długim gadaniem przez komórkę. I niektórzy naprawdę musieli być niegdyś szczęśliwi, że jest huta, że dymi i że widać ją przez okno. Wśród zapamiętanych z dzieciństwa strzępów piosenek, do których nie wiadomo kto układał polskie słowa, mam w głowie także początek refrenu śpiewanego na melodię „Mamma mia” Abby. Radosny refren brzmiał: „Właśnie teraz, właśnie tutaj zapłonęła ogniem huta”; poza nim pamiętam jeszcze tylko uryweczek: „Mam tu wszystko, co chcę”. Ani chybi był to hymn na cześć Ostrowca, bo nie sądzę, żeby w mieście, które samo było hutniczym, piano na cześć Nowej Huty. Tak, musieli tu też mieszkać ludzie, którym było dobrze. Wróćmy jednak do mrocznych stron mego rodzinnego miasta. Reporter Bajorek poczynił jedną jeszcze uwagę, obok której nie sposób przejść obojętnie, choć nie odnosi się bezpośrednio do huty. Ale przecież pamiętamy krótkie i smutne losy „Kuratorium trzeźwości”… Uprzedzam, że słowa, które teraz padną, będą bezlitosne jak bijący na odlew odlewnik. „W spożyciu alkoholu na głowę mieszkańca pierwsze miejsce w Polsce ma województwo kieleckie. W Kieleckiem przoduje Ostrowiec. Po 6,3 litra czystego spirytusu wypada na głowę, obywatele przepijają zatem równowartość sześciuset izb mieszkalnych. Mniej więcej połowę tego, ile każdego roku buduje się w mieście”. Czyli mam niezbywalne prawo powiedzieć, że łaskawie się rodząc dwa lata później, urodziłem się w polskiej stolicy pijaństwa. Wątek ten przyjdzie mi jeszcze w odpowiednim czasie rozwinąć, choć nie jestem pewien, czy poradzę obliczyć, braku ilu izb mieszkalnych jestem winien osobiście. Na razie uświadamiam sobie z pewnym zdziwieniem, że dzieciństwo spędziłem w okolicznościach przyrody, do których iwaszkiewiczowski epitet „sielankowo-przemysłowe” jak najbardziej by pasował. Niby na wsi, ale odległość od płotu naszej działki do muru najstarszej w Polsce cukrowni „Częstocice” nie wynosiła nawet pięćdziesięciu metrów, a do głównej bramy potężnej Huty im. Nowotki szło się pietnascie minut piechotą, ewentualnie, jeżeli człowiek zaspał do roboty, osiem. Huta była stale obecna w świadomości, nawet jeżeli nikt z najbliższej rodziny w niej nie pracował. O szóstej, czternastej i dwudziestej drugiej słyszało się odległe wycie syreny ogłaszającej fajrant. Cichą nocą słyszało się z oddali pomruki wielkiego pieca. Cokolwiek znajdowało się w okolicy wspomnianego głównego wejścia, było „pod hutą”. Oczywiście w moich uszach znów brzmiało to wszystko jak nazwy własne. Przystanek Pod Hutą. „Wyprowadził się Spod Huty”. Sklep Pod Hutą. W tym właśnie sklepie moja Mama miała być w końcóweczce lat siedemdziesiątych świadkiem wielkiej kompromitacji kobieciny stojącej w kolejce po cukier z dzieckiem na ręku. Znudzone czekaniem dziecko zapytało wreszcie: „Mamo, a po co nam tyle cukru? Przecież mamy już pełny tapczan”. Dziś wnętrze tego sklepu zajmuje bar, który oficjalnie już firmuje się szyldem „Pod Hutą” i jest to sprawiedliwe. Przypominam, że przez cały czas mówimy o Starym Zakładzie. W 1973 roku na przeciwległym końcu miasta ruszył z kopyta nowoczesny zakład metalurgiczny zwany Nowym Zakładem, ale nie widziałem go na oczy, z jednym wyjątkiem, kiedy w ramach wagarów pojechałem „dziewiętnastką” kursującą na trasie Paulinów – Nowy Zakład do jej końcowego przystanku. Huta, o której opowiadam, to wyłącznie ta stara, bliższa. I pora chyba przejść od szkicu historycznego, mimo jego lekkość i finezyjność stylu, do refleksji osobistych, które w dużej ilości posiadam. Albowiem kosmiczne prahutnictwo Hetytów, wędrówki Celtów, upadek Rzymu, śmiały plan Staszica, trud robotników, których nie było stać na welocypedy, sześć litrów czystego spirytusu na głowę i elegancja, z jaką Wincenty Wojtyła otwierał otwór spustowy – wszystko to znalazło swą mistyczną kulminację w 1983 r. po Chrystusie, kiedy w drzwiach Wydziału Zatrudnienia mieszczącego się wówczas przy Rondzie stanąłem ja. Dziewiętnastoletni, smukły jak cedr i twardy jak lilia, jeszcze nie odarty ze złudzeń, ale już trochę naddarty, gotów za wszelką cenę hartować żelazo, wykuwać stal i w ogóle iść w ogień czy gdzie tylko mnie popchną. Między panią Mariolą, której prawdziwego imienia historia nie przekazała, a mną, rozegrał się wówczas dialog, który trwale zapisał się w szeroko rozumianej kulturze, zwłaszcza w okolicach styku kultury wysokiej z kulturą robotniczą. Wielokrotnie opiewałem ów dialog w opowieściach, które stylizowałem na anegdotę, aby ująć nieco ciężaru słowom, jakie padły wówczas w głębokiej ciszy urzędniczej kanciapy. Tym razem jednak niech będzie mi wolno przytoczyć ten dialog dosłownie, tak, jak się dokonał. – Wykształcenie? – Podstawowe. – To jako kto chce pan pracować? – No, nie wiem. Wszystko jedno. – To może na jakiś kurs najpierw pana zapiszemy. Brakuje spawaczy i suwnicowych. – Ee… Chyba nie. – No to co ja tu mogę panu zaproponować… – tu w sposób znamienny zaszeleściły papiery. – Może pan być odciągaczem wsadu, wybieraczem złomu albo zapinaczem hakowym. Pasuje? – Tak, właśnie o czymś takim marzyłem! – No to niech pan wybiera. – Złom? Nie, chyba zapinacz wsadu najbardziej by mi pasował – powiedziałem, gdyż byłem w stanie szoku. – Nie ma zapinacza wsadu. Jest odciągacz wsadu albo zapinacz hakowy. – Właśnie zapinacza hakowego miałem na myśli. Czuję teraz wyraźnie, że właśnie do tego jestem powołany. – No to dam pana na Centralne Składowisko. Może być? – Wspaniale. Aha, a co taki zapinasz hakowy robi? Pani Mariola popatrzyła na mnie wzrokiem, jakim biali sędziowie patrzyli na amerykańskiego Murzyna i mruknęła pod nosem coś po japońsku, czego nie zrozumiałem, a czego wymowa w pełnej jaskrawości dotarła do mnie dopiero na ulicy, kiedy nieco ochłonąłem. Powiedziała mianowicie: zapinahaki. Centralne Składowisko. Przez góry Montany. Litwo, ojczyzno moja. Za jej Poli Raksy twarz. Niewiele jest fraz, które trącałyby najgłębiej we mnie ukryte struny rzewności i tkliwości z równą mocą. Jeżeli miarą człowieczeństwa jest pragnienie Wolności za wszelką cenę, to tutaj, nigdzie indziej, osiągnąłem pełnię tego człowieczeństwa, kiedy ujrzałem swoje nazwisko na pierwszym miejscu listy pracowników Walcowni Dużej z największą ilością bumelek w którymś tam półroczu. Jeśli mężczyzną zostaje się po pierwszym kieliszku czystego spirytusu, to tu właśnie stałem się mężczyzną. Ale idźmy po kolei. Przede wszystkim Centralne Składowisko Wsadu, w skrócie Centralne, choć formalnie należące do wydziału Walcowni Dużej, wbrew swej nazwie leżało na końcu świata, w samym narożniku rozległych terenów huty, za nim był już tylko płot. Właściwie mur, ale wszyscy mówili płot. Majster czy kierownik, który się tu wybierał z walcowni, musiał przeczłapać kawał Drogi. I było to dobre. Centralne, z czego nie od razu zdałem sobie sprawę, było też składowiskiem ludzkich wraków. W najlepszym tego słowa znaczeniu; takich wraków, co to jeszcze są na chodzie, a już zaczyna im…