Daniel Lis: Pisząc Księdza Paradoksa, zeskrobywałaś złotko, którym Jan Twardowski został obleczony jeszcze za życia – tak przyznawałaś po publikacji. O rodzinie Beksińskich chyba nie mogłabyś powiedzieć tego samego?

Magdalena Grzebałkowska: Podobnie jak o ks. Janie, przed rozpoczęciem pracy nad książką niewiele wiedziałam o Beksińskich. Z malarstwem Zdzisława pierwszy raz zetknęłam się w czasach licealnych. Nie pamiętam, czy widziałam reprodukcję w gazecie czy w telewizji. Ale to był rodzaj fascynacji jak wypadkiem samochodowym: stoisz i patrzysz, nie możesz odejść, chociaż wiesz, że to niezręczne. Beksiński twierdził, że te postaci nie były trupami, ale ludzie uwielbiają aurę grozy. Stąd popularność cyberpunku, steampunku czy subkultury gotyckiej, szczególnie wśród nastolatków. Fascynowałam się wtedy Salvadorem Dalim i w tamtym czasie obu umieściłabym w tej samej grupie malarzy. Później powiedziano mi, że malarstwo Beksińskiego to straszny kicz. Wiedziałam, że jego obrazy świetnie się sprzedawały i że został zamordowany. Nie wiedziałam np., że pochodził z Sanoka.

A o Tomaszu?

Też tylko tyle, że był dziennikarzem radiowej Trójki i popełnił samobójstwo. Jego fenomen nie ominął mojego pokolenia. Moi przyjaciele do dziś mają zeszyty z zapisanymi zespołami i utworami, które podawał na antenie. Ominął mnie – nie słuchałam jego nocnych audycji, chodziłam wcześnie spać i docierałam najdalej do Listy przebojów Marka Niedźwieckiego.

Nie ukrywam, że jako reporterkę, tę hienę dziennikarską, początkowo najbardziej w historii Beksińskich zainteresowało mnie jej zakończenie – samobójstwo Tomka i morderstwo Zdzisława. Zastanawiałam się: dlaczego do tego doszło? Co leżało u podstaw samobójstwa syna? Choroba psychiczna? Depresja? A może rodzice go do tego doprowadzili? Różne krążyły przypuszczenia.

To finał na miarę greckiej tragedii.

Na początku oczywiście nasuwało mi się na myśl słowo „fatum”. Gdy poznałam lepiej sanockie losy Beksińskich, wydało mi się, że jest to fascynująca historia upadku rodu, jego degeneracji. Pojawiały się skojarzenia z Zagładą domu Usherów Edgara Allana Poego.

Oto bardzo szanowana mieszczańska rodzina, elita galicyjskiej prowincji. Mateusz Beksiński, protoplasta rodu i pradziadek Zdzisława, razem ze swoim przyjacielem z powstania listopadowego Walentym Lipińskim zakładają warsztat kotlarski, który dynamicznie się rozwija i po latach – już bez udziału rodziny – zostanie przekształcony w Autosan. Zdzisław będzie tam pracował w latach 50. Dziadek Władysław jest architektem, inżynierem miejskim i honorowym obywatelem miasta. Ojciec Stanisław to szanowany inżynier geodeta, mierniczy przysięgły.

Mamy i tajemniczy dom – w rzeczywistości dawny warsztat kotlarski. Najpierw zajmują go obaj założyciele zakładu rzemieślniczego z rodzinami. Na początku XX w. Lipińscy znikają z Sanoka, ale Beksińscy tam zostają. Z czasem dom popada w ruinę, aż w końcu w latach 70. – ze względu na fatalny stan – zostaje wyburzony.

A Zdzisław z rodziną przenosi się do Warszawy, gdzie dokonuje się los rodu. Fatum dopada Beksińskich. Dlaczego zrezygnowałaś z tej koncepcji?

Okazała się banalna. Wielu dziennikarzy pisało o „zagładzie domu Beksińskich”. Poza tym doszłam do wniosku, że o żadnym fatum nie ma mowy.

Ale taki sposób myślenia o tej rodzinie jest nadal żywy. Po niedawnym ogłoszeniu upadłości Autosanu pojawiły się w Internecie komentarze, że to ostatni akt tego dramatu.

W tej historii jest mnóstwo sensacyjnych tematów, którym łatwo dać się ponieść. Rzeczywistość jest bardziej skomplikowana. Interesujący wydał mi się np. ten nieuchwytny moment: mamy rodzinę, w niej radnego, architekta, inżyniera geodetę i nagle rodzi się Zdzisław – malarz, niepasujący do sanockiej rzeczywistości, tak bardzo osobny. Co się stało? Czy taki się urodził? Nie można tego tłumaczyć wyłącznie chowaniem go na księcia i białego sahiba, bo wtedy wszyscy byliby artystami tylko ze względu na wychowanie. Czy miał jakąś mroczną tajemnicę? A może po prostu tacy geniusze od czasu do czasu rodzą się w zwykłej rodzinie. I dalej: czy skoro Zdzisław nie należał do sanockiego mieszczaństwa, lecz został artystą, mamy prawo mówić o degeneracji rodu? Równie dobrze może to być awans społeczny.

Sprawdzałam różne tropy. Może Zdzisław wrodził się w swojego stryjka? Stanisław Beksiński miał brata Mundka. Chłopiec był fotografem amatorem. Edward Zając, były dyrektor Muzeum Historycznego w Sanoku, opowiadał mi, że trafił kiedyś na zrobione przez niego zdjęcia. Ale i z nim wiąże się tajemnicza historia, bo w archiwach jakiekolwiek ślady po nim urywają się, gdy miał około szesnastu lat.

Co się z nim stało?

Wiadomo, że obaj z ojcem Zdzisława chodzili do szkoły. Stanisław Beksiński był najlepszym uczniem, wielokrotnie nagradzanym, Mundek – przeciwnie: mierne oceny, raz nie zdał. I nagle znika, nie ma po nim śladu. Czy umarł na tyfus, gruźlicę, koklusz? Czy miał inną tajemniczą chorobę i po prostu to zatuszowano? Zdzisław opisywał, że kiedy porządkował rodzinny grobowiec przed pochówkiem ojca, zauważył w nim trumnę jakiegoś dziecka. Czy ten chłopiec jest tam pochowany? Szesnastolatek ma raczej dużą trumnę, prawda? To tajemnica rodziny – nigdy na żaden jego ślad nie trafiłam. Ale może to żaden sekret? Jest początek XX w., człowiek umiera i już. To się zdarza.

Z jednej strony grecka tragedia, ale z drugiej – żyjemy jednak w czasach tabloidów.

Dlatego doszłam do wniosku, że szukanie tajemnicy mnie zgubi. Założyłam, że za wszelką cenę nie napiszę sensacyjnego tekstu o Beksińskich. Postawiłam sobie inne zadanie: opisać losy zwykłej polskiej rodziny – niezwykłej przez to, że ojciec był artystą, a syn dziennikarzem radiowym – przez pryzmat jej życia codziennego.

Dlatego też nie piszę od siebie – nikogo nie obchodzi, jakie jest moje zdanie. Oddaję głos ludziom, którzy Beksińskich dobrze znali. Tę metodę stosowałam też, pisząc Księdza Paradoksa – jeśli na dany temat są dwa odrębne zdania, to je przytaczam. Oczywiście to moja książka, więc wszystko, co się w niej znalazło, zostało przefiltrowane przez mój sposób postrzegania świata. Ale moim zadaniem jest oddanie głosu innym i ciekawe poprowadzenie tej debaty.

W liście do przyjaciółki Beksiński pisał tak: „Nie cierpię sprzedawać własnej prywatności – szczególnie, że właściwie nie mam niczego do sprzedania. Moje życie postrzegam jako dosyć, lub bardziej niż dosyć nudne, jeśli idzie o zewnętrzną, a więc możliwą do sprzedania jego stronę. (…) W końcu nie byłem ani dyplomatą, który obracał się wśród interesujących zdarzeń, ani podróżnikiem, który ma sporo do wspominania, choćby wspólny obiad z Mao Tse-tungiem i wspólną kochankę z Che Guevarą. Nawet żonę miałem tylko jedną. Całe moje życie to stanie przed sztalugami lub siedzenie przed stołem i praca, przy której słuchałem sobie muzyki”. Kokietował?

Nie doceniał swojego życia. Wydawało mu się, że taki jest, ale to nieprawda. Każdy człowiek jest ciekawy. Życie ks. Twardowskiego też mogłoby się wydawać nudne. Ale fakt – przynajmniej ludzi poznawał. Beksiński stronił od nich, nigdzie nie wyjeżdżał, rzeczywiście wciąż stał przy sztalugach. Chciałam jednak wiedzieć, co działo się między sztalugami a kuchnią. Nie jestem historykiem literatury, by analizować poezję ks. Twardowskiego, ani historykiem sztuki, by oceniać malarstwo Beksińskiego. Jestem reporterką i interesuje mnie bohater jako człowiek, jego życie codzienne. Co robi, kiedy wstaje rano? Z jakiego pije kubka? To mnie ciekawi. Ktoś może powie, że to banalne, bo – jak mawiał Twardowski – liczy się dzieło, nie człowiek, ale tak właśnie myślę.

Dlatego dociekałam: w jaki sposób Zdzisław zdobywał materiały do malowania w latach 60.? Co się stało z jego nowatorskimi projektami pojazdów dla Autosanu? Jak udawało mu się łączyć pracę tam z tworzeniem? W Sanoku go nie doceniano. Koledzy z pracy wysmarowali kiedyś sklejkę resztkami gęstych farb, powtykali spinacze, pinezki i mówią: „Zdzisiu, popatrz, zrobiliśmy taki sam obraz jak twój”. Beksiński śmiał się z dowcipu, ale jego kolega z pracy, który mi o tym opowiadał, przyznał, że traktowali go jak idiotę. Byłam ciekawa, jak do jego sztuki podchodziła cenzura. W jaki sposób do Tomka trafiały te wszystkie płyty zaraz po premierze na Zachodzie? Zresztą melomanami byli obaj – Zdzisław w całej pracowni miał zamontowane głośniki i podczas tworzenia bardzo głośno słuchał muzyki. Miał też słabość do nowinek technologicznych. Skąd je brał, mieszkając w Sanoku?

Opisujesz sieć zaprzyjaźnionych z nim osób z różnych części Polski, i nie tylko, które łączy fascynacja jego pracami i chęć niesienia mu pomocy. Wysyłają mu to, o co akurat prosi, od kawy po wycofane z produkcji magnetofony.

Ależ wykorzystywał ludzi, prawda?

Ale oni też dawali się wykorzystywać, chcieli to dla niego robić. Może bali się stracić tak fantastycznego korespondenta? Beksiński nie spełnił się jako autor opowiadań, ale listy – również te z dziwacznymi prośbami – pisał rewelacyjne.

Miał niezwykłą charyzmę. Czytanie jego listów było czystą rozkoszą. I dzięki Bogu, że miał świetny styl i dowcip, bo zostałam zasypana górą korespondencji. Z wykształcenia jestem archiwistką i miałam warsztat, by nad tym zapanować, ale to była prawdziwa klęska urodzaju. Beksiński pisał kompulsywnie, po kilkanaście listów dziennie.

Musiałaś zapanować nie tylko nad korespondencją. Wspomniałaś o jego fascynacji nowinkami technologicznymi. Od lat 50. prowadził dziennik foniczny, później kupił kamerę wideo. Twierdził, że jego życie jest nieinteresujące, ale utrwalał je na najróżniejsze sposoby.

Może wydawało mu się nieciekawe dla innych, ale dla niego życie wewnętrzne jego rodziny było bardzo interesujące. Poza tym chciał, żeby coś po nim zostało. Odkąd pozwalała na to technologia, robił wiele, by jakoś zachować swoją osobę po śmierci. Nie bał się umierania. Bał się cierpienia podczas umierania, co go zresztą spotkało. Ale najbardziej bał się zniknięcia, nieistnienia. To była jego prawdziwa obsesja.

Bardzo się też martwił, czy jego obrazy przetrwają. Kiedyś w przypływie wściekłości Piotr Dmochowski, jego paryski marszand, zagroził, że po śmierci malarza spali wszystkie dzieła, które ma w swojej kolekcji. Beksiński szalał z rozpaczy, że te obrazy znikną! Kochał je jak dzieci, nienawidził się z nimi rozstawać i najchętniej wszystkie zostawiłby dla siebie. Sprzedawał je, bo z czegoś musiał żyć. Liczył też, że gdy trafią do różnych ludzi, większe będzie prawdopodobieństwo, że się zachowają, np. jeśli wybuchnie wojna. Gdyby bomba walnęła w mieszkanie Beksińskiego, w którym byłyby wszystkie jego obrazy, nic by po nim nie zostało. A tak – zawsze coś przetrwa. Zgodził się również na powstanie muzeum, bo uważał, że specjaliści potrafią chronić obrazy.

W nagrywaniu rodzinnych rozmów od lat 50. czy filmów od lat 80. jest coś bardzo charakterystycznego dla naszej codzienności, czasów Facebooka. Pod względem ilościowym i jakościowym to na wskroś nowoczesne źródła wiedzy o bohaterze. Chyba niespotykane dotąd w książkach biograficznych. Beksiński odtwarzał później te nagrania?

Nie wszystkie. Nigdy nie odtworzył filmu, na którym nagrał śmierć matki. Nie chciał. Ale tak, Beksińscy czasem słuchali swoich nagrań, oglądali filmy. To były godziny taśm, nie tylko z rodzinnych spotkań, ale też np. z widokiem nieba, parkingu, burzy. Czasem kręcił coś jedną kamerą, potem drugą. Fascynowała go technologia. Sprawdzał, która kamera daje lepszy obraz, kolor, ostrość – Sony czy Panasonic? Akurat tego nigdy nie chciał robić artystycznie. Nie zamierzał nagranego materiału montować.

Wartość biograficzna tego materiału musi być bardzo nierówna, a gdybyś chciała odtworzyć wszystko w czasie rzeczywistym, zajęłoby to pewnie wiele miesięcy. Wyobrażam sobie, że za kilkadziesiąt lat biograf, pisząc o czyimś życiu w roku 2014, będzie przeszukiwał setki, tysiące e-maili, SMS-ów, wpisów na Twitterze, zarchiwizowanych rozmów z Facebooka czy Skype’a. I to rozproszenie będzie postępowało.

A figa z makiem! Moim zdaniem źródeł będzie coraz mniej, a za kilkadziesiąt lat ludzie będą nas odkrywać, jak archeolodzy Mieszka I. To jest prawdziwy problem dla przyszłych biografów. List na papierze jest trwały. Ale e-maile się nie zachowają! Beksiński drukował swoje e-maile, ale kto dziś to robi?

Było to przecież co najmniej dekadę temu – pod względem technologii w innej epoce.Mariusz Szczygieł zażartował kiedyś, żebym po jego śmierci napisała jego biografię. Z opowieści ludzi wyłania się bardzo barwna postać. Zna też mnóstwo anegdot. Niektóre wypuszcza w świat, w wywiadach i felietonach. Choć anegdoty są niezbędne, nie zbudujesz na nich biografii. Trzeba zajrzeć głębiej – jaki bohater jest, kiedy zdejmie maskę uprzejmości, dobrego wychowania i pozoru? Może nigdy się tego nie dowiesz, ale musisz postarać się zdobyć tę wiedzę. Prawdziwą kopalnią wiadomości jest korespondencja. Szczygieł pisze e-maile. Do mnie napisał kilka bardzo fajnych. Ale już ich nie mam, bo były na starym komputerze, który wymieniłam, bo robi się to co kilka lat. Obsesyjnie kręcę filmiki – nie wielką kamerą jak Beksiński, tylko komórką. Gdzie je mam? Powrzucałam do komputera. Próbuję zobaczyć moje dziecko sprzed sześciu lat, ale nie mam już takiego programu do odtworzenia, bo system, w którym działał tamten telefon, jest tak stary, że mój nowy służbowy komputer go nie odtworzy. Musiałabym ściągnąć kolejny…