Polski komiks. Skojarzenia? Dla starszych Kapitan Żbik, Hans Kloss, Kajko i Kokosz Janusza Christy, Tytus de Zoo na drodze do uczłowieczenia nadzorowanej przez Papcia Chmiela, Funky Koval stworzony przez Bogusława Polcha, mroczny, szlachetny Thorgal Aegirsson, rysowany przez Grzegorza Rosińskiego, a wymyślony przez Jeane’a Van Hamme’a. Młodsi wymienią Jeża Jerzego duetu Skarżyński–Leśniak, magazyn „Produkt” i kultowe Osiedle Swoboda Michała Śledzińskiego, senne Mikropolis Dennisa Wojdy i Krzysztofa Gawronkiewicza. Czego w tym zestawieniu brakuje? Nie, nie pytałam o pomi­nięte tytuły. Na liście autorów kultowych komiksów próżno szukać kobiet. Wprawdzie Szarlota Pawel tworzy Kleksa, ale to bohater zaprojektowany dla dzieci, słabo dziś pamiętany. Grażyna Kasprzak koloruje Thorgala, Szninkla i Yansa, ale nikt nie wymieni jej jednym tchem z panami, którzy te postaci narysowali. Nie mamy klasyczek ani w mainstreamie, ani w kontrkulturowych zinach. Ale być może za kilka lat czytelnicy i czytelniczki będą mogli spojrzeć na lata 2010–2020 i powoływać się na ulubione autorki. Dlaczego tak późno?

Rysuneczki komiksowe

W 2003 r . Agata „Endo” Nowicka wzywa na blogu: „dziewczyny, wyjmijcie swoje prace z szuflad, pamiętników i notesów, te wykonane na serwetkach barowych i wyplute z drukarek i przynieście je ze sobą. Endo mówi Wam: to nieprawda, że nikt nie chce oglądać dziewczyńskich komiksów!”. Zaproszenie na warsztaty brzmi jak wezwanie do walki – zarówno z własnymi kompleksami, jak i z silnie zmaskulinizowanym środowiskiem. Apel publikuje „Gazeta Stołeczna”, widoczność akcji budzi niechęć komentatorów, którzy na blogu artystki zostawiają takie wpisy jak użytkownik podpisujący się nickiem „na wyrost”: „To ty narysowalas jakis komiks, endo? nie widzialem nic w ksiegarniach… tylko te pojedyncze rysuneczki. lekka przesada” (zachowuję pisownię oryginału). Komentarzy jestponad 130, a wymiana zdań – ożywiona. Widać tu pierwsze linie okopów wojny o komiks kobiecy: prawdziwy komiks to ten, który leży w księgarni, pobłogosławiony fanowskim męskim okiem, lubiącym wikingów, ich skąpo odziane part­nerki i inne, oswojone przez lata konsumpcji formy „koloro­wych zeszytów”. Ale pojawiają się blogi i nagle każdy może opublikować obrazek stworzony w programie graficznym (a później, wraz z postępem i popularyzacją technik cyfro­wych, zeskanowany czy sfotografowany rysunek analogowy) i, co gorsza, nazwać go komiksem. Co mogą zaoferować praw­dziwemu miłośnikowi gatunku Endo i zmobilizowane przez nią rozmaite dziewczyny? „Rysuneczki”. O pryszczach, o ciu­chach, o kłótni z chłopakiem, o złotych baletkach założonych na poważną imprezę. Zgroza. Nie ma zgody na nazywanie „tego” komiksem.

W marcu 2008 r. Marta Bystroń, tworząca pod pseudo­nimem „Marta Nieznayu” rysowniczka i scenarzystka, animatorka sceny zinowej, niesie na warszawskiej Manifie trans­parent „Dziewczyny też rysują komiksy!”. To hasło stanie się potem tytułem wielu publikacji prasowych, warsztatów i dys­kusji poświęconych zjawisku rysujących kobiet i ich miejscu w środowisku, nazywanym niekiedy „komiksowem”. Czym jest komiksowo? Najprościej przyjąć, że składają się na nie aktywni twórcy, organizatorzy imprez komiksowych, kolek­cjonerzy i komentatorzy internetowych forów. Rodzaj męski tych rzeczowników nie jest zwyczajowym ukłonem w stronę gramatycznej tradycji, faworyzującej rodzaj męski. Więk­szość środowiska to faceci. Dziewczyny też rysują komiksy, ale robią to dyskretnie: na wspomnianych przez Endo ser­wetkach, w pamiętnikach, notesach. Festiwale pozostają męską specjalnością: można upolować nowości na giełdzie, wypić piwo z kolegami, wymienić się plotkami (w epoce przed Facebookiem była to niebagatelna przyjemność). Odważne osoby mają szansę podejść do wydawców i pokazać swoje szkicowniki czy teczki z pracami. Do tego trzeba mieć jednak dużo samozaparcia, a jeszcze lepiej: kogoś znajomego w śro­dowisku, kto poklepie po plecach i powie: „Dobra robota, chłopaku, powiem o tobie komu trzeba”. Czy dziewczyny stoją w tych poklepujących się kręgach? No właśnie.

Pomiędzy apelem Endo a transparentem Marty Nie­znayu mija pięć lat, ale po 2008 r. sprawa „komiksu kobie­cego” nabiera tempa.

Dzieje się tak dzięki Internetowi i dyna­micznie rozwijającym się blogom i serwisom tematycznym typu digart i deviantart, które skupiają twórców i – wreszcie! – twórczynie. Wprawdzie do stereotypu o wrażliwych, samot­niczych artystach należy podchodzić ostrożnie, ale nie oszu­kujmy się: łatwiej założyć konto w serwisie internetowym i tam na bieżąco rozwijać znajomości oraz sieć kontaktów, niż przedstawiać się obcym na festiwalach. Nie zamierzam też twierdzić, że dziewczyny są z reguły bardziej nieśmiałe od facetów, ale jednak zbieżność ekspansji komiksu kobiecego z rozwojem komunikacyjnego potencjału mediów społecz­nościowych wydaje się nieprzypadkowa.

Projekt: debiut

Tomasz „Asu” pastuszka, redaktor naczelny wyra­stającego z zinów „Jeju”, wydaje w 2008 r. numer Kobieta w komiksie, podzielony równo między kobiety i mężczyzn. Debiutują w nim, przynajmniej dla szerszej publiczności, Ewa Juszczuk, Edyta Bystroń (siostra Marty, publikująca wtedy pod pseudonimem Mei Wong) czy pisząca te słowa. Anto­logia nie wzbudza kontrowersji, chociaż autorki nie stronią od mocnych tematów: Ewa Juszczuk rysuje przejmujący komiks o przemocy w związku, Mei Wong o dorastaniu do własnej homoseksualności. Inaczej ma się sprawa z Bostoń­skimi małżeństwami pod redakcją Sylwii Kaźmierczak, zało­życielki serwisu Comix Grrrlz i jednej z najbardziej aktyw­nych działaczek komiksowego środowiska kobiecego. Do rysowania komiksów lesbijskich redaktorka zaprasza kobiety, nie wykluczając z udziału mężczyzn – ale też szczególnie ich nie zachęcając do zgłaszania prac. W „Jeju” o kobietach mówiły kobiety, ale mężczyźni dostali swoje pół numeru. W Bostońskich małżeństwach nikt nie zabiega o ich głos. To wystarczy, by zantagonizować środowisko, szermujące znaną i lubianą frazą o obnoszeniu się z seksualnością. W końcu polski komiks to „porządni faceci hetero”, czytający historie o „porządnych facetach hetero”. I niech tak zostanie, nie trzeba w nim lesbijek, szczególnie jeżeli to nie mężczyźni mają je rysować. Nawet samo określenie „komiks kobiecy” budzi sprzeciw. Daniel Gizicki, autor komiksów i komentator środowiska, uważa, że to wygodna kategoria, pozwalająca wciskać czytelnikom komiksy „po prostu słabe”. „Komiksy czytają głównie faceci, których nie obchodzi damska per­spektywa i problemy z menstruacją” – dowodzi.

Gizicki i obrońcy jedynego słusznego komiksu, gdzie kobieta może najwyżej pokazać ładnie podkreślony kostiumem superbohaterki biust (ale już niekoniecznie charakter), nie widzą istotnej zmiany, która znacząco prze­modelowała linie sił. A wyznaczył ją Internet. Już nie trzeba jeździć na festiwale, żeby ocierać się o legendy i wydawców. Legendę można zaczepić na Facebooku, do wydawcy wysłać maila z propozycją. Na zmianę szybko reaguje Międzynaro­dowy Festiwal Komiksu w Łodzi, którego prestiżowy konkurs na krótką formę komiksową jest okazją do pokazania się szerszej publiczności. W 2009 r. zniesiony zostaje podział na kategorię „profesjonaliści” i „amatorzy” (do pierwszej grupy należą twórcy, którzy wydali komiks opatrzony numerem ISBN). Piotr Kasiński, jeden z organizatorów festiwalu, mówi, że na modyfikację regulaminu znaczący wpływ miała właśnie sieć – twórcy popularnych blogów komiksowych nieko­niecznie muszą mieć na koncie papierowe publikacje, ale trudno tylko na tej podstawie nazywać ich amatorami.

W przytulnym Internecie komiks kobiecy rozwija się znakomicie, co ma przełożenie na papierowe wydania, będące często marzeniem autorów płci obojga i – nadal – przepustką do świata komiksowej elity.

W 2012 r. wydawnictwo Kultura Gniewu publikuje Rozmówki polsko-angielskie Agaty Wawry­niuk, historię emigracyjnych doświadczeń narysowaną lekką cartoonową kreską. Album otrzymuje znakomite recenzje, doczekuje się drugiego wydania. Mocną reprezentację autorek posiada poznańskie wydawnictwo Centrala, które wydaje opowieść o trudach ciąży, a więc Ciemną stronę księżyca Olgi Wróbel (czyli piszącej te słowa), uzupełniającą Projekt: człowiek Agaty „Endo” Nowickiej o szczodrą garść fizjologicz­nych detali. Ukazują się dwa albumy bezkompromisowej i niezwykle popularnej w sieci Marty Zabłockiej: Znamy się tylko z widzenia i Sierstka. Joanna Karpowicz wydaje autorskie Pocztówki z Białegostoku. Debiutują też mniej znane autorki: Gosia Kulik, Katarzyna Kaczor, związana ze światem sztuki Agnieszka Piksa. Beata Sosnowska tworzy awangardowy, niezależny Dream Team, skupiający rysujące dziewczyny (Natalia Kulka, Aga Gójska, Marta…