Mówienie o kulturze i historii polskich żydów, w tym o Zagładzie, niekoniecznie sprzyja mie­rzeniu się z trudną pamięcią o postawach Polaków wobec Żydów – zauważają w swojej książce Elż­bieta Janicka i Tomasz Żukowski. Nowe polskie narracje o Żydach, opowiadane z perspektywy większości i będące pod jej kontrolą bardziej niż rozbrajaniu kulturowych wzorców Innego służą potwierdzaniu nieskazitelnego autowizerunku nieżydowskich Polaków. Zamiast zbliżać, oddalają od tego, co niewygodne i podważające fundamenty polskiej tożsa­mości – a co wiąże się z pamięcią o Zagładzie. Do takich wniosków dochodzą badacze, analizując wybrane „teksty kultury kwalifikowane jako wydarzenia kulturalne i arty­styczne”. Są nimi: film dokumentalny Po-lin Jolanty Dylewskiej (2008), rekonstrukcja likwidacji getta w Będzinie (2010), akcje Rafała Betlejewskiego: Tęsknię za Tobą, Żydzie i Płonie stodoła (2010), upamiętnienia mostu nad Chłodną w Warszawie (1996, 2007–2011) oraz Dom Kereta w Warszawie (2012). Autorzy przyznają, że wydarzenia dobrali na podstawie trzech kry­teriów: deklaracji nieagresji wobec historiografii krytycznej (rozumiem, że chodzi o deklarację twórców tych wydarzeń), szerokiego społecznego rezonansu, który zyskały, oraz pozy­tywnych emocji deklarowanych zarówno przez twórców, jak i odbiorców wydarzeń.

Wyobrażeni radykalnie inni

Wybrane wydarzenia w mniejszym lub większym stopniu ilustrują przemoc filosemicką, jak Janicka i Żukowski nazywają zjawisko uprzedmiotowiające członków i członkinie społeczności żydowskiej m.in. poprzez cenzurowanie bądź odebranie im głosu. Badacze odwołują się tu do „allosemi­tyzmu”. Ukute przez Artura Sandauera pojęcie zwraca uwagę na wspólny rdzeń antysemityzmu i filosemityzmu – Żydzi, identyfikowani jako jednolita grupa, do tego tak radykalnie inna, że w najmniejszym ułamku nienależąca do zbiorowości postrzeganej jako własna, budzą ambiwalentne uczucia – niechęci bądź fascynacji; bardzo rzadko postawy wobec nich są neutralne. Autorzy twierdzą, że obserwowany dziś filosemityzm jest nową formą dyskryminacji głęboko tkwiącą w polskiej kulturze. W strategiach obrazowania Żydów oraz Zagłady w wybranych tekstach kultury odsłaniają ukryty mechanizm przemocy. Jedną z najlepszych ilustracji dekon­struowania pozornie otwartych na pamięć o Żydach tekstów kultury jest analiza filmu dokumentalnego Po-lin. Są mi bliskie zarówno krytyczne podejście do mówienia z perspektywy większości o Żydach i Zagładzie we współczesnej Polsce, jak i wyraźny sprzeciw Janickiej i Żukowskiego, by za sukces pracy pamięci uznać samą deklarację pozytywnego stosunku do tematów żydowskich w dyskursie publicznym. Niektóre założenia autorów budzą jednak wątpliwość. Zacznę od tego, że polska kultura i społeczeństwo przedstawione w książce jawią się jako monolityczne byty, a autorzy wydają się przekreślać znaczenie oddziaływania w ich obrębie dys­kursu krytycznego, który postrzegają jedynie jako efekt pracy wąskiej grupy badaczy i badaczek. Według autorów nie ma mowy o ukształtowaniu się kanonu, zatem o osadzeniu się krytycznego dyskursu w polskiej kulturze i świadomości społecznej. Co więcej, badacze opisują pozycję, którą zmu­szeni są przyjąć Żydzi wobec przemocy filosemickiej w taki sposób: „[o]biekt uczuć pozytywnych stara się (…) zazwy­czaj życzliwość odwzajemnić, nie zaś żądać rozliczeń i wyjaśnień” (s. 13). Zgodzę się, że protestując wobec filosemickich przedstawień łatwo o etykietę „niewdzięcznych Żydów”, co zniechęca do działania. W tekstach brakuje jednak ukazania potencjalnych strategii, które mogą przyjmować reprezen­tanci różnych środowisk żydowskich wobec tego typu filo­semickich wydarzeń – wyrażać sprzeciw, negatywne opinie bądź podobnie postrzegać kulturę i historię żydowską czy realizować inne własne potrzeby. Ponadto badanie wydarzeń jako tekstów kultury bez uwzględnienia motywów, postaw, interpretacji, pamięci i tożsamości jednostek odnoszących się do nich w…