„Winny” – orzekła ława przy­sięgłych w 2000 r. podczas Sądu nad XX wiekiem, odpowiadając na pytanie, czy kończące się stu­lecie słusznie jest oskarżane o „lek­komyślne zawierzenie rozumowi”.

Pamiętam, że jako przewodniczący tej rady (zaproszony przez organi­zatora dyskusji, redakcję „Tygo­dnika Powszechnego”) przekony­wałem pozostałych jej członków, iż nauka nie jest jednak skierowana przeciwko ludzkości. Pouczające doświadczenie.

Teraz obserwujemy odwrót od rozumu, stąd sukcesy populistów, podważanie skuteczności szcze­pionek czy narastająca niechęć do „obcych”.

A mamy jakiś inny, pozarozumowy sposób poznawania świata, by ten odwrót od rozumu mógł być sku­teczny? No właśnie… Będę bronił rozumu do ostatniej kropli krwi, ale zwracam uwagę, że czasy są nie­pewne, przez co ludzie czują się zagrożeni. Tym bardziej że usta­wicznie ich się straszy: niezdrową żywnością, zanieczyszczeniem środowiska, chorobami nowotwo­rowymi… Przecież o wzrastającej wykrywalności nowotworów mówi się wprost, że są skutkiem rozwoju cywilizacyjnego. A gdzie fakty? One mówią co innego: wydłużyła się średnia życia człowieka (z 49 lat w 1900 r. do ok. 80 lat obecnie), poja­wiła się skuteczna diagnostyka.

Zapadamy więc na nowo­twory – dawniej nie dożylibyśmy momentu, gdy się u nas rozwiną albo nie zdołano by ich rozpoznać.

Naturalnie. Ale ludzie atakowani sprzecznymi informacjami albo niedoinformowani zwracają się w irracjonalną stronę przedziw­nych mniemań, w tym teorii spi­skowych. Niemniej nie ma tu reguły. Jeden z moich uczniów (uważam go zresztą za pierwszorzędnego uczonego) to przekonany zwo­lennik teorii spisku smoleńskiego i nie jest jedyną osobą z tytułami naukowymi, która nie wierzy, że katastrofa w Smoleńsku była nie­szczęśliwym wypadkiem. W jego mniemaniu dowodem na to, że prezydent Lech Kaczyński zginął w zamachu, jest otrucie przez Rosjan polonem Aleksandra Litwi­nienki, byłego agenta KGB, w Lon­dynie, w 2006 r. Bo Rosja, zdaniem wyznawców tej teorii, nie wybacza…

Dlaczego metoda naukowa nie pomaga im takich mniemań porzucić?

Bo posługują się nią wybiórczo i nie stosują jej do teorii zamachu smoleńskiego. A dlaczego wykształceni ludzie, którzy dawno opanowali umiejętność czytania ze zrozumieniem, mają dostęp do wolnych mediów i szybkiego Internetu, co daje im możliwość sprawnego weryfikowania infor­macji, przestają szczepić swoje dzieci, bo uważają, że szczepionki są niepotrzebne albo nawet szko­dliwe? Stworzenie możliwości o niczym nie przesądza, bo, po prostu, można z nich nie skorzy­stać i pozostać ignorantem. Mój znajomy, gdy pytam go o jakąś książkę, mówi: „Nie czytałem, ale byłem blisko tekstu”… To jest wła­śnie to!

Swojego ucznia zapytałem, jak to możliwe, że w zamach smoleński wierzą tylko osoby o poglądach prawicowych? Odpowiedzi nie otrzymałem i nie mogło jej być, bo w tej historii – jak w każdej teorii spiskowej – nie chodzi o badanie faktów, ale o komfort przynależ­ności do wspólnoty, która wierzy w to samo. A przez to zwalnia od myślenia i ryzyka samodzielnego decydowania.

Jak w sekcie.

Jak w każdym systemie religijnym. W Sądzie nad XX wiekiem zwo­lennicy przekonania, że nauka wyrządziła wiele krzywd ludzkości, powoływali się na przykład energii jądrowej. Znowu: przypomnijmy fakty. Bomby atomowej użyto w ramach działań zbrojnych tylko dwa razy, i to w ważnym celu, bo jej zastosowanie natychmiast zatrzy­mało wojnę. Zginęło i zmarło na skutek napromieniowania ponad 400 tys. mieszkańców Hiroszimy i Nagasaki. Tyle że przed użyciem bomby zginęło 2 mln żołnierzy amerykańskich i porównywalna liczba japońskich, a wojna, którą Japończycy prowadzili na wynisz­czenie, zdawała się nie mieć końca.

Do tej pory nie zdarzył się też ani jeden wypadek w elektrowni atomowej, kiedy zawiodłyby apa­ratura czy system. Za każdym stały błędy ludzkie: w Czarnobylu testowano nowy program bezpie­czeństwa, przeprowadzając niedopracowany eksperyment. Szereg zaniedbań, które by się nie poja­wiły, gdyby postępowano zgodnie z regułami sztuki, jest wyczerpu­jąco opisany.

Tsunami, które doprowa­dziło w marcu 2011 r. do wybuchu reaktorów w Japonii, też było do przewidzenia?

A kto buduje elektrownię atomową na styku płyt tektonicznych, i to jeszcze na brzegu morza? Znowu: błąd ludzki. Tyle że większość ludzi, choć pozyskanie wiedzy na ten temat nie jest trudne, nie­wiele o tym wie i jest przekonana, że energia atomowa wszystkim zagraża, a to nieprawda. Co więcej: nie ma od niej odwrotu. We Francji 78% energii pochodzi z elektrowni atomowych i taki sposób jej pozy­skiwania to nasza jedyna nadzieja.

W 2013 r., kiedy otrzymywał Pan tytuł profesora honorowego Uniwersytetu Jagiellońskiego, wyli­czono szereg Pana osiągnięć: od badania katalizatorów zeoli­tycznych przez ułamki łańcusz­kowe po zaangażowanie w odbu­dowę Teatru Szekspirowskiego w Gdańsku. Za tym wszystkim musi stać gigantyczna praca…

No, napracowałem się… Spędziłem sześć miesięcy życia w samolocie, licząc tylko podróże do USA, gdzie byłem 89 razy, z czego 82 – służ­bowo. Takie podróże były tury­stycznie bezużyteczne, bo polegały na tym, że z sutereny na uniwer­sytecie w Cambridge przemiesz­czałem się do sutereny którejś z uczelni w USA. Zawsze za to roz­mawiałem z sąsiadami w samo­locie i jeszcze mi się nie zdarzyło spotkać nudziarza. Podczas pew­nego 15-godzinnego lotu z Los Angeles do Amsterdamu na sie­dzeniu obok mnie leżało pudło ze skrzypcami. Po drugiej stronie sie­działa Japonka, która miała cały czas zamknięte oczy. Po siedmiu godzinach lotu zdecydowałem się zamienić parę uprzejmych słów: „Czy to jest strad?”. „Tak, to jest stradivarius”. „Mogę zobaczyć?”. „Proszę”. Rzeczywiście – Antonio Stradivari, Cremona, 1707. „Jak mogłaś sobie pozwolić na takie skrzypce, przecież one kosztują z milion dolarów?” „Cztery miliony. Cesarz mi kupił, ja nie jestem bogata”. „Możesz mi zagrać Cha­conne?” „Naturalnie”. Wstaje, stroi skrzypce, w samolocie zapada cisza, a ona zaczyna grać dla mnie Chaconne z II Partity d-moll Bacha…

Wracając do meritum: można ciężko pracować i niewiele osiągnąć, gdy zabraknie szczęścia. A ja zawsze miałem ogromne szczęście.

Co było najpierw?

Kilku fantastycznych uczonych, z którymi mogłem pracować. Pierw­szym był prof. Patrick Meares, szef Wydziału Chemicznego na Uniwer­sytecie Aberdeen w Szkocji, który zaproponował mi pracę po wyjeździe z Polski w 1968 r. (Nawiasem mówiąc: gdy zmarł w 2014 r., zapisał mi w testamencie 2 tys. funtów. Nie potrzebuję tych pieniędzy, ale czyż nie jest to ludzki, miły gest?) Drugim uczonym był prof. Richard M. Barrer, Nowozelandczyk, z Impe­rial College w Londynie.

Ten od zeolitów, najważniejszych katalizatorów w przemyśle rafineryjnym, i sit molekularnych, czyli „nanoporowatych materiałów o ściśle określonym, wąskim zakresie porów, które posiadają zdolność selektywnego absorbowania cząsteczek związków chemicznych”?

Ten sam, a zaimponował mi lapidar­nością prac naukowych i tego się od niego uczyłem. Gdy zacząłem z nim pracować, na przekazanie treści, które on zawierał w 150 słowach, ja potrzebowałem 400. A wydawało mi się, że skoro od dziecka mówię biegle po angielsku… Z kolei prof. Peter Medawar znany z badań nad tolerancją układu odpornościowego na przeszczepianie narządów (lau­reat Nagrody Nobla z 1960 r. w dzie­dzinie fizjologii i medycyny) dał mi dobrą radę – nigdy nie pracuj dla chleba nad tematem, z którego napisałeś doktorat, bo będziesz całe życie pracował nad tym samym.

Chodzi o to, żeby, zmieniając dziedziny i tematy, cały czas się uczyć?

Tak. Przez lata zajmowałem się magnetycznym rezonansem jądrowym i wykładałem tematy z nim związane na całym świecie, ale nie w Cambridge, gdzie pra­cowałem od lat 70. do emerytury. W Cambridge jest bowiem przy­jęte, że jego pracownicy nigdy nie wykładają tematu, w którym są spe­cjalistami. Kiedy dziekan poprosił mnie o poprowadzenie zajęć ze spektroskopii molekularnej, odpo­wiedziałem: „Ale ostatni raz czy­tałem o tym na studiach…”. „No to się nauczysz” – usłyszałem. I to nie jest takie złe, tym bardziej że ten intelektualny płodozmian współgra z systemem nauczania w Cam­bridge, opartym na instytucji colle­ge’u. To college kieruje nauczaniem studentów, a nie ma możliwości, by którykolwiek z nich mieszkał poza nim. Tam się uczą, tam mieszkają ich promotorzy. I każdy ma obowiązek zjeść przynajmniej cztery obiady tygodniowo z mieszkań­cami swojego college’u. W todze, rzecz jasna.

Jaka jest zaleta wspólnego spo­żywania befsztyków?

Można porozmawiać, np. ze stu­dentem etnografii albo numizma­tyki – z kimś, kogo trudno byłoby mi spotkać, gdyby nie college, gdzie nawet rozmieszczenie pokoi sprzyja jak najczęstszej interakcji między ludźmi różnych specja­lizacji. Dzięki temu dochodzi do wymiany myśli między osobami, które mogą być dla siebie inspiru­jące. Taki system nauczania jest drogi, bo elitarny, ale sprawdza się od 800 lat, pozwalając znaleźć w każdym pokoleniu najzdolniej­szych studentów.

Kim był kolejny naukowiec, którego miał Pan szczęście spotkać?

Sir John Meurig Thomas – genialny wykładowca, który potrafi wyja­śnić działanie czteropoziomowego laseru 10-letniemu dziecku. Ma też do perfekcji opanowaną umiejęt­ność organizowania współpracy, tzn. dobierania ludzi i wskazy­wania tych tematów i pomysłów, którymi warto się było zająć, nim ktokolwiek zdał sobie sprawę z ich znaczenia. W 1980 r. spo­tkałem na schodach swojego insty­tutu w Cambridge prof. Thomasa, który niósł kserokopię afisza infor­mującego o jakiejś zupełnie nie­znaczącej konferencji naukowej w NRD. Afisz był ledwo czytelny, bo była to chyba piąta kopia z kopii, ale sir John Meurig Thomas stwier­dził: „To jest ciekawa rzecz. Może mógłbyś się tym zająć z Colinem?”. A Colin to prof. Fyfe z The Univer­sity of Guelph koło wodospadu Niagara w Kanadzie, specjalista od badania rezonansem magne­tycznym, czyli uzyskiwania metodą nieinwazyjną obrazów wnętrza obiektu, czemu miała być poświę­cona ta mało znana konferencja za murem berlińskim. Dzień później byłem już w Kanadzie i zająłem się tematem, o którym nie wiedziałem nic, poza tym, co mi opowiedział mój przyjaciel prof. Jacek Hennel z Uniwersytetu Jagiellońskiego.

Który pierwszą konferencję na temat rezonansu magnetycznego i jego zastosowań zorganizował w Krakowie w 1967 r.

Prof. Thomas dobrze wybrał czas, bo rok 1980 to był ten moment, kiedy należało się zająć rezo­nansem magnetycznym w ciele stałym.

A dlaczego to ma takie zna­czenie – że w ciele stałym?

Bo są oddziaływania, które w cieczy i gazie stają się niewykrywalne na skutek bardzo szybkiego ruchu czą­steczek na poziomie molekularnym. Widmo, uzyskiwane w czasie badania rezonansem, jest wtedy szerokie i pozbawione detali. Nato­miast w przypadku ciała stałego, jak wykazano już w 1958 r., jest inaczej. Jeśli wiruje się próbką ciała sta­łego pod kątem magicznym, czyli 54 stopni i 47 minut ( jest to kąt między przekątną sześcianu a jego krawędzią), z prędkością co naj­mniej 5 tys. razy na sekundę, uzy­skuje się znakomity, pełen szcze­gółów obraz. Dopóki nie pojawiła się odpowiednio czuła aparatura, te ustalenia były nieprzydatne. Ale kiedy wprowadzono do rezonansu magnesy nadprzewodzące, które wytwarzają ogromne pole magne­tyczne, wszystko się zmieniło. Pracując na takiej maszynie w Guelph, zrozumiałem, co mógł czuć Chri­stiaan Huygens, XVII-wieczny optyk holenderski, który podał zasady wykonania soczewek ze szkła i kryształu. To pozwoliło zbu­dować pierwsze mikroskopy i teleskopy optyczne. Wyobrażam sobie, że brał pod mikroskop kroplę ze stawu, po czym oglądał niestworzone rzeczy. Albo kawałek jedwabiu czy płótna, które ukazy­wały mu strukturę włókien.

Z rezonansem było podobnie – wszystko było interesujące, jakby otwierała się przed nami nowa warstwa rzeczywistości. I to błyska­wicznie – badanie próbki dla otrzy­mania widma trwało parę minut. Rezonans pozwolił poznać struk­turę kamfory, która w zetknięciu z tlenem momentalnie podlega sublimacji, czyli przechodzi ze stanu stałego do gazowego. Ist­niało 17 pomysłów na jej struk­turę. A jedno widmo RM, otrzy­mane w ciągu dwóch minut, od razu podało właściwą. Inaczej niż w dyfrakcji rentgenowskiej, która dla zbadania struktury materiału potrzebuje jego skrystalizowania (co nie zawsze jest łatwe, a nawet wykonalne), rezonans nie wymaga przygotowania materiału. Do dziś jest to najlepsza metoda badawcza struktury rzeczywistości w chemii i fizyce.

Z Cambridge przywiozłem parę próbek zeolitów, które są krze­mianami, by zbadać je rezonansem.

Dlaczego interesował was właśnie ten minerał?

Bo połowa spośród 3 tys. mine­rałów istniejących na Ziemi to krzemiany.

Jest ich dużo, więc są użyteczne?Wszystko jest tworzone na bazie krzemu. W tym wspomniane już zeolity – krystaliczne glinokrze­miany o uporządkowanym sys­temie mikroporów, używane w rafi­neriach jako katalizatory. Niemal każda kropla benzyny przechodzi przez zeolity, więc są produkowane w ilościach megatonowych. W Guelph po raz pierwszy pod­daliśmy katalizatory zeolityczne badaniu magnetycznym rezo­nansem jądrowym z rotacją…