Projekt realizowany przez Instytut Teatralny im. Zbigniewa Raszewskiego w ramach grantu Narodowego Programu Rozwoju Humanistyki zaowocował powstaniem archiwum kobiecej obecności w teatrze polskim po 1944 r. Opracowane przez zespół badawczy materiały zostały podzielone: częściowo udostępnione na stronie internetowej www.hypatia.pl, a częściowo wydrukowane w trzytomowej publikacji HyPaTia. Informacje, które znajdują się w książkach, są komplementarne w stosunku do tych zamieszczonych w Internecie, tworząc hipertekst, po którym czytelnicy mogą swobodnie się poruszać, wybierając własny model konstruowania narracji.
Pozorna obecność
Publikacje książkowe pokazują, w jakich obszarach teatralnych obecność kobiet jest zauważalna i istotna, choć marginalizowana w badaniach nad historią polskiego teatru oraz w bieżącym życiu teatralnym. Każdy z tomów w inny sposób wydobywa kobiecą perspektywę. Rodzaju żeńskiego to zbiór 13 sztuk autorstwa dramatopisarek, które podejmują temat obecności kobiet w sferze publicznej. Tom (Nie)świadomość teatru. Wypowiedzi i rozmowy zawiera przedruki tekstów, w których kobiety kształtujące teatr w Polsce (reżyserki, aktorki, dyrektorki) komentują funkcjonowanie polskiej sceny w rozumieniu instytucjonalnym, organizacyjnym i artystycznym (przede wszystkim w latach 60. i 70.). Ostatnia część publikacji, Agora. Statystyki, daje szeroki ogląd zagadnieniu obecności kobiet w życiu teatralnym po 1945 r. To próba przełożenia na twarde dane liczbowe ich wkładu w budowanie teatru w Polsce oraz stworzenia listy nazwisk dyrektorek i kierowniczek artystycznych, reżyserek i jurorek, które zafunkcjonowały w przestrzeni teatralnej po II wojnie światowej.
Tomy stanowią jedynie wybór materiału, który został odnaleziony przez zespół pracujący nad projektem. Dodatkowe treści, jak wspomniałam, opublikowano na stronie internetowej. Znajdziemy na niej „Bibliotekę dramatów” z tekstami lub streszczeniami prawie 300 sztuk; „Agorę. Archiwum osobowe” czyli materiały na temat 250 artystek teatralnych oraz dział „(Nie)świadomość teatru”, gdzie zamieszczono wywiady i manifesty, które nie zmieściły się w wersji papierowej. Na stronie HyPaTii opublikowano także wywiady z artystkami przygotowane w postaci materiałów wideo oraz dodatkowe materiały uzupełniające tom Agora. Statystyki.
Autorki projektu, tworząc publikację (zarówno internetową, jak i drukowaną), pozostawiają czytelnikom dowolność w korzystaniu z udostępnionych tekstów. Krótkie wstępy do poszczególnych części i noty edytorskie pozwalają jedynie częściowo zrozumieć, w jaki sposób dokonywano selekcji materiałów. Publikacja kierowana jest więc do badaczy, którzy będą wiedzieli, jak skorzystać z zaprezentowanych treści, uporządkować je i wpisać w szerszy kontekst, a nie do szerokiego grona odbiorców.
Manifesty vs. idee
Taka formuła wynika z charakteru opracowywanego materiału. Jak zauważają autorki projektu, kobiety rzadko piszą manifesty czy teksty programowe. Idee kształtowania teatru wywodzą bezpośrednio z własnego doświadczenia i indywidualnej praktyki, mówiąc o tym w wywiadach, rozmowach czy komentarzach. Swoje koncepcje opierają na własnych doświadczeniach, o których opowiadają najczęściej dopiero, kiedy zostaną o to poproszone. Wśród 32 tekstów opublikowanych w tomie (Nie)świadomość teatru aż 22 stanowią wywiady. Obok nich zamieszczono osiem komentarzy (przedrukowanych w większości z pisma „Teatr”), wystąpienie konferencyjne Ewy Wójciak o zależności teatru od sytuacji geopolitycznej oraz niepublikowany wcześniej maszynopis z prywatnego archiwum Haliny Mikołajskiej będący intymną wypowiedzią o pozycji kobiety w teatrze. Teksty w większości pochodzą z lat 1960–1980, a ich autorkami są dyrektorki teatrów, pedagożki, reżyserki, twórczynie teatru lalek i aktorki. Antologia powstała jako odpowiedź na publikację Świadomość teatru. Polska myśl teatralna drugiej połowy XX wieku, która ukazała się w 2007 r. w Wydawnictwie Naukowym PWN pod redakcją Wojciecha Dudzika. Była to pierwsza publikacja zawierająca teksty programowe i manifesty o teatrze, które powstały od poł. XX w. do początku XXI w. Wśród 58 zamieszczonych w niej tekstów jedynie siedem zostało napisanych przez kobiety (w dwóch przypadkach we współautorstwie z mężczyzną), i właśnie ten brak kobiecego głosu stał się główną motywacją do stworzenia tomu HyPaTii.
Jak pisze we wstępie do tomu Joanna Krakowska, „nie ograniczał się [on] ani ideowo i merytorycznie, ani w żaden inny sposób, choć warto mieć na uwadze, że pozostaje jedynie wyborem” ((Nie)świadomość teatru, s. 10). (Nie)świadomość teatru to w większości teksty artystek znanych i cenionych (m.in. Lidii Zamkow, Ireny Babel czy Izabeli Cywińskiej), choć znajdują się tu również mniej rozpoznawalne nazwiska (np. Krystyna Tyszarska, Stanisława Pyrzanowska).
Do tomu włączono także wywiady z uznanymi aktorkami (np. z Anną Polony, Marią Maj, Barbarą Krafftówną), co pokazuje, że za teoretyczki teatru można uważać także kobiety, których narracje dotąd nie były włączane do tekstów naukowych czy programowych.
W rozproszonych wywiadach, poświęconych przede wszystkim karierze poszczególnych aktorek, można odczytać ich spojrzenie na budowanie zespołu, metody współpracy z reżyserami czy poglądy na temat powinności aktorów względem widowni.
Zakres tematyczny opublikowanych wypowiedzi, jak również czas ich powstania jest szeroki – teksty dotyczące aktorstwa przeplatają się z wywiadami o reżyserii, zarządzaniu teatrem i wypowiedziami o scenie lalkowej. Z opublikowanych materiałów wyłania się zarys polskiej sceny powojennej, która z kobiecej perspektywy przyjmuje kształt kolektywnej pracy, instytucji-organizmu, którego wszystkie kończyny muszą współpracować dla osiągnięcia oczekiwanego efektu.
ABC nieobecności
Autorki HyPaTii zdecydowały się opublikować wybrane teksty w kolejności alfabetycznej, według nazwisk bohaterek, tworząc publikację zbliżoną bardziej do leksykonu niż uporządkowanej antologii. Trudno bowiem jednoznacznie skategoryzować obszar działania poszczególnych bohaterek – często ich praca pedagogiczna przeplatała się z reżyserską czy kierowniczą. Wywiady z aktorkami – w których rozmowa dotyczy zarówno początków kariery, opracowywania konkretnej roli, jak pracy z danym reżyserem – również uniemożliwiają przypisanie tekstów do sztywnych kategorii. Jest to szczególny materiał, który wymaga nietypowego podejścia i stworzenia nowej jakości antologii. Dla czytelników, którzy mają korzystać z publikacji do dalszych badań, decyzje edytorskie mogą okazać się jednak problematyczne. Brak indeksu rzeczowego lub instytucjonalnego (opracowano jedynie indeks nazwisk) wymaga od czytelników i czytelniczek wytrwałości w poszukiwaniu ważnych dla siebie treści i tematów.
Tom Agora. Statystykistanowi prezentację danych statystycznych na temat aktywności kobiet w teatrze w latach…
