Krzysztof Opaliński, wojewoda poznański i poeta, w 1645 r. donosił bratu Łukaszowi, że w Amsterdamie „chce bydź incognito”. Ja w Amsterdamie wolę być sam, muszę się wreszcie wyciszyć i oderwać od kilkudziesięciu e-maili i telefonów, którymi dzień w dzień zawracają mi w Krakowie głowę, pobyć z książkami, archiwami, bibliotekami, muzeami, wreszcie – ze sobą. Mam tam własne dróżki, ustalone już od lat. Idąc do dzielnicy Jordaan, uśmiecham się, kiedy przechodzę przez Koekjesbrug, Ciasteczkowy Most. Prawie zawsze chodzę; rower biorę tylko na wycieczki do północnego Amsterdamu. To tylko minuta przeprawy promem przez rzekę IJ – i już jestem w innym świecie, nieomal na holenderskiej wsi, wśród setek malutkich starych domków porastających dawne tamy. Gdy idę na kolację do Fransa i Catherine (on – historyk sztuki, potomek amsterdamskich burmistrzów, ona zaś – wolnomyślicielka, lekarka, założycielka Holenderskiego Stowarzyszenia do Walki z Zabobonem i Znachorstwem), przedzieram się przez park Vondla, XVII-wiecznego poety, któremu poświęciłem kilka lat życia. I zawsze się wtedy gubię.

Kiedy jednak zapuszczam się w rejony Jodenbuurt, dawnej dzielnicy żydowskiej, nieodmiennie zaczyna mi towarzyszyć czyjś cień. Cień ten, fantom człowieka, którego w rzeczywistości chyba tak naprawdę nigdy nie było, zjawia się zresztą znacznie częściej. Czasem mignie mi nagle przed zaparkowanym rowerem marki Gazelle, zamigocze gdzieś w okolicach budki z frutti di mare, innym razem jeszcze wyskoczy z kęp bugenwilli w Vondelparku. Z uporem godnym lepszej sprawy dybukiczna zjawa prawie zawsze wręcz materializuje się w okolicach Jodenbreestraat, ul. Szerokiej Żydowskiej.

*

Pierwsi Żydzi pojawili się w Krajach Nizin najprawdopodobniej już w czasie rzymskiej kolonizacji. W średniowieczu tworzyli w niderlandzkich miastach niewielkie i zamknięte wspólnoty, nieustannie zresztą prześladowane, wypędzane, oskarżane o używanie krwi chrześcijańskich dzieci podczas święta Pesach, profanację hostii i zatruwanie studni. Za oskarżeniami szły pogromy i mordy. Zmieniło się to dopiero pod koniec XVI w., gdy po wybuchu antyhabsburskiego powstania narodziło się na północy nowe państwo, Republika Siedmiu Zjednoczonych Prowincji, która na tle ówczesnej Europy zaczęła jawić się jako kraj stosunkowo tolerancyjny dla mniejszości religijnych i wyznaniowych. Amsterdam stał się wtedy schronieniem dla tysięcy Sefardyjczyków przybywających z Hiszpanii i Portugalii, gdzie od dwóch stuleci Żydzi przymuszani byli do konwersji na chrześcijaństwo oraz poddawani okrutnej inwigilacji przez inkwizycję. Pierwsza fala sefardyjskich emigrantów to tzw. nowi chrześcijanie, którzy niegdyś przyjęli wymuszony chrzest, ale w rodzinnych kręgach nadal potajemnie kultywowali wiarę i obyczaje przodków. Doprowadziło to do sytuacji niemal paranoicznej, gdyż w Republice zakazany był właśnie katolicyzm, nie zaś judaizm. Gdy w 1597 r. nowy obywatel Amsterdamu Emanuel Rodriguez Vega składał kalwińskim władzom miejskim przysięgę lojalności, został pouczony, że swe „katolickie zabobony” powinien od tej pory odprawiać jedynie w domowym zaciszu. Tymczasem w rodzinie Vegów od lat praktykowano już przecież tajne obrzędy, tyle że żydowskie! Na sefardyjskich przybyszów patrzono jednak przez palce, wnosili oni bowiem do swej nowej ojczyzny wyjątkowo cenny posag: know-how, czyli międzynarodowe kontakty i doświadczenia handlowe, wielce przydatne zwłaszcza w zdobywanych właśnie przez Holendrów koloniach w Ameryce Południowej.

Dramatycznie odmienna była pozycja ubogich Aszkenazyjczyków – fal niedobitków ze Wschodu desperacko szukających w Republice schronienia w okresie wojny trzydziestoletniej, a także wojen kozackich i pogromów w Rzeczypospolitej. Nie byli oni już tak mile widzianymi gośćmi. Ponad połowa holenderskich Żydów osiedliła się w Amsterdamie, przez co miasto zaczęto nazywać „Jerozolimą Zachodu”. Sami Żydzi mówili jednak „Mokum” – słowo to oznacza w jidysz bezpieczną przystań. Obie żydowskie wspólnoty zachowały przez długi czas odrębność kulturową i tożsamościową, polegającą choćby na praktykowaniu dwóch odmiennych form judaizmu, używania w domach różnych języków (portugalskiego, ladino i jidysz) oraz mieszkaniu w innych rejonach portu nad Amstelą.

Wielusetletnia aszkenazyjska tradycja do dziś ma się w Amsterdamie znacznie gorzej niż rzekomo „szlachetniejsze” sefardyjskie dziedzictwo. Dlatego z pewną złośliwą satysfakcją oglądałem genealogiczny dokument BBC, w którym swoich korzeni szukała Nigella Lawson. Moja ukochana kuchenna diva, święcie przekonana, że jej przodkowie należeli niegdyś do iberyjskich elit żydowskich Holandii, musiała się zmierzyć z raczej mało chwalebną historią o sztetlowym protoplaście, emigrancie, który popijając w barze, ukradł klientce torebkę, a złapany i skazany na więzienie, natychmiast zwiał do Anglii.

Amsterdamscy Sefardyjczycy to w powszechnym odbiorze wielki filozof i odszczepieniec Baruch Spinoza, a przede wszystkim Synagoga Żydów Portugalskich – Snoge.

Snoge (zwana w ladino Esnoga) została ukończona w 1675 r. To prawdopodobnie najbardziej monumentalny kompleks żydowskiej architektury sakralnej w Europie, obejmujący nie tylko bóżnicę, ale również budynki gminy, domy rabinów, szkołę, bibliotekę oraz dom pogrzebowy. Wypełniona światłem przestrzeń Snogi budzi natychmiastowe skojarzenia z ascetycznymi kościołami reformowanymi Republiki, wnętrzami pojawiającymi się nieustannie na obrazach Pietera Saenredama. Synagoga ta stała się niemal od razu swoistą atrakcją turystyczną, obowiązkowym punktem na liście wszystkich odwiedzających Amsterdam podróżników. Tłumy zwiedzających udokumentował choćby Emanuel de Witte na obrazie z ok. 1680 r. Przed wojną ściany wyglądały jednak inaczej, pokrywały je kosztowne złocone kurdybany. Okupacyjne władze zdarły je i wywiozły gdzieś do Niemiec. Co się potem z nimi stało – nie wiadomo.Od końca XVII w. liczba Sefardyjczyków w Amsterdamie jest już stała (ok. 3 tys.) – w tym samym czasie populacja Aszkenazyjczyków wyniesie ok. 20 tys. i nieustannie będzie rosnąć. Większość Żydów żyła w ubóstwie, trudniła się drobnym handlem, domokrążstwem, zatrudniała się za marne grosze w powstających właśnie wielkich ośrodkach diamentowego przemysłu. Dostęp do intratnych zawodów był jednak dla Żydów zamknięty, podobnie jak możliwość kształcenia się i awansu społecznego. Według cenzusu z 1795 r. 54% amsterdamskich rodzin sefardyjskich i aż 87% rodzin aszkenazyjskich tkwiło w skrajnej nędzy i utrzymywało się na powierzchni jedynie dzięki pomocy organizacji dobroczynnych swoich gmin, solidarnie finansowanych przez tych nielicznych współbraci, którym w życiu się powiodło: przedsiębiorców, graczy na giełdzie, wydawców i lekarzy. Poczytna francuska autorka Marie-Catherine de Villedieu, która odwiedziła Amsterdam w 1688 r., pisała w zachwycie: „Gdybym tylko była Żydówką, chciałabym spędzić w tym mieście resztę życia”. Podobne opinie powtarzają inni podróżnicy, którym dane było poznać jedynie przedstawicieli sefardyjskich elit, ale już nie slumsy żydowskiej dzielnicy. Holenderscy Żydzi byli do końca XVIII w. wspólnotą wielce wyizolowaną, rządzącą się własnymi prawami i istniejącą gdzieś na obrzeżach społeczeństwa, ze swymi synagogami, cmentarzami i mykwami, odrębnymi instytucjami szkolnictwa (chedery i jesziwy), rabinami, kantorami i mohelami, wreszcie szechitami czy piekarzami, od których zależały halachiczne praktyki koszerne. Do czasu jednak. Oświeceniowe idee (które w racjonalnej Holandii trafiły na wielce podatny grunt), a potem zaanektowanie kraju przez Napoleona i wprowadzenie francuskiego prawodawstwa, głoszącego równość wszystkich obywateli, doprowadziły do emancypacji, integracji i asymilacji społeczności żydowskiej. W wieku XIX większość jej przedstawicieli zaczęła uważać się za praktykujących judaizm pełnoprawnych Holendrów, a nie, jak wcześniej, li tylko mieszkających w Holandii Żydów. W konsekwencji hebrajski, ladino i jidysz były wypierane przez język niderlandzki (który pojawił się nawet w synagogach), żydowskie dziewczęta objęła państwowa edukacja publiczna, a kwestie religijne, do tej pory określające społeczną tożsamość jednostek, poczęły być traktowane jako indywidualne wybory obywateli. Za emancypacją kulturową nie poszła jednak zdecydowana poprawa warunków życia mniejszości żydowskiej, a antysemityzm wciąż dawał o sobie znać, choć na nieporównywalnie mniejszą skalę, niż miało to miejsce w reszcie Europy. Z tego też powodu dla holenderskich Żydów u progu XX w. punktem odniesienia stały się idee socjalistyczne i komunistyczne dające pewne nadzieje na poprawę losu warstw wykluczonych tu i teraz, a nie syjonistyczne projekty – po co zresztą szukać nowej ojczyzny, skoro można starać się, by poprawić tę własną? Po dojściu do władzy Hitlera w 1933 r. w Holandii znalazło schronienie ponad 30 tys. Żydów z Niemiec i Austrii, w tym wielu uczonych, krytyków i artystów, dzięki którym kulturalne życie Amsterdamu przez moment zaiskrzyło niezwykłym wręcz blaskiem. Dom wydawniczy Querido począł publikować książki najsłynniejszych niemieckich pisarzy, kawiarnie zaludniły się dyskutującymi intelektualistami, a kabarety zyskały iście berliński sznyt. Po aneksji Czechosłowacji i ataku na Polskę kilka przezornych holenderskich rodzin żydowskich zdecydowało się na opuszczenie kraju, wyprzedało majątek, wsiadło na statki i przyjęło obce obywatelstwa. Uznano ich za godnych politowania tchórzy i histeryków, czemu zresztą trudno się dziwić. Od ponad 200 lat dziejowe zawieruchy zwykle omijały leżący gdzieś w północnym kąciku Europy maleńki Kraj Nizin, w którym nikt już nie pamiętał, co to wojna. Kiedy 10 maja 1940 r. Niemcy napadli na neutralną Holandię, Żydzi wreszcie zdali sobie…