Zapach piwnicy, zawsze wilgotnej, nawet w najgorętsze dni. Zapach pełen kurzu, którego rodzaje można wymieniać bez końca: okrywający słoiki, wnikający w futro matki, brudzący dłonie. Jest to zapach zapomnianego życia – słodki, mokry i ciemny – odnajduję go w niemal każdym amatorskim albumie fotograficznym, czy to kupionym na aukcji internetowej, czy odnalezionym na targu staroci. W Kanadzie lub Belgii. W Krakowie, Rzymie, Charkowie. Jakby istniała wspólna (międzynarodowa) woń właściwa miejscom, do których trafiają rzeczy niepotrzebne, niechciane, zniszczone. Nie woń, smród.
Poza światło
„Tak jak rozwojowi muzyki cyfrowej za sprawą formatu MP3 i streamingu towarzyszył renesans płyt winylowych – pisze Nathan Jurgenson w książce Fotka. O zdjęciach i mediach społecznościowych – tak też cyfrowa fotografia sprowokowała próby odzyskania i przedefiniowania sposobów użycia materialnych odbitek. Zdjęcia analogowe uważa się za czasochłonne, drogie i rzadkie w porównaniu z tym, jak szybkie, tanie i liczne mają być zdjęcia społecznościowe. Sama materialność odbitki – jej waga, zapach i namacalność – zyskuje nowe znaczenie w obliczu świecących ekranów”.
Fotografie społecznościowe, czyli zdjęcia cyfrowe funkcjonujące w social mediach – jak dodaje w dalszym wywodzie Jurgenson – próbują na różne sposoby odzyskać tę utraconą materialność. Nadać ulotności fotek pewien rodzaj namacalności: „pozorując ślady czasu poprzez zacieranie fragmentów obrazu, dodawanie ziarnistości i zarysowań czy sztucznego obramowania w stylu polaroida”. Zdaniem amerykańskiego badacza takie działania, polegające na nadawaniu „niby-klasycznej estetyki” cyfrowym zdjęciom, odzwierciedlają zbiorowe poszukiwanie autentyczności lub realności.
Teza Nathana Jurgensona jest frapująca przynajmniej z kilku powodów. Po pierwsze, ukazuje kulturę współczesną – w której fotografia stanowi technologię dominującą – jako lekką, tanią i dostępną na wyciągnięcie ręki lub kilka ruchów kciuka. Po drugie, potwierdza, że zmysłowością społeczeństw zachodnich kieruje wizualność (ekrany, obrazy, światło, tekst). Po trzecie, że taki charakter kultury i dominacja wizualności w społeczeństwach zachodnich wpływają na odczuwanie świata, które ustanawiane jest przez nieautentyczność lub nierealność.
Innymi słowy: istnieje ścisły związek między wizualnością jako sprowadzonym wyłącznie do oka sposobem odczuwania świata społeczno-kulturowego a poczuciem fałszywości, nieprawdziwości, pozorności.
Mówiąc jeszcze inaczej: odczuwanie świata sprowadzone do oka – i technologii wizualnych takich jak fotografia – wyklucza wielozmysłowy kontakt ze światem.
W przypadku fotografii społecznościowej – cyfrowej, wykonywanej za pomocą smartfona, upublicznianej w kilka sekund w mediach społecznościowych – poczuciu fałszywości, nieprawdziwości czy wybrakowania mogą sprzyjać konkretne zjawiska wizualne. Używanie filtrów służących do „poprawiania” rzeczywistości – nie tylko wybieranych przez fotografującego, ale i stanowiących podstawową funkcję aparatu, który od użytkownika wymaga jedynie dotknięcia ekranu kciukiem. Stosowanie różnorodnych sposobów pozorowania naturalności, jak w trendzie zwanym planned candid, w skrócie plandid, który polega na pozowaniu niepozowania (zapowiadany był zresztą jako zjawisko mające zastąpić selfie). Dojmująca i powszechna potrzeba dokumentacji każdego zjawiska – od spotkania wiewiórki w parku po zerwanie z chłopakiem – ujęta najlepiej w słowach „pics or it didn’t happen”. Czy wreszcie ilość fotografii uniemożliwiająca jakąkolwiek badawczą koncentrację, a domagająca się konsumpcji obrazów funkcjonujących między uspokajającą schematycznością a sensacyjną nowością (według Data Never Sleeps 8.0 każdej minuty na Facebooku publikowanych jest 127 tys. obrazów). Fotografia przestała być zatem wyłącznie technologią, narzędziem politycznym, środkiem służącym do konstruowania tożsamości czy komunikowania się – stała się dominującym sposobem zmysłowego odbioru i kształtowania rzeczywistości.
Ekran i trampolina
Ten album kupiłem na aukcji internetowej. Na pierwszy rzut oka – nic godnego uwagi. Okładka z nieudaną marmoryzacją, materiałowe rogi i grzbiet podarte, sznurek przeplatający strony związany w cztery węzły i brudny, w albumie – śmierdzącym wilgocią – łącznie 20 zdjęć. Drugie tyle śladów po wyrwanych fotografiach (czy zajmują kogoś dzisiaj? czy zniknęły bezpowrotnie?). Jest tu zdjęcie zmarłej dziewczynki leżącej pośród kwiatów w trumnie: oczodoły zapadłe, dłonie wychudłe. Musiała chyba długo czekać na pochówek. Na kolejnej stronie znajduje się fotografia rodzinna, na której początkowo jej nie zauważyłem, bo zniknęła pośród poważnych mężczyzn z literami nad głowami (W jak Wacław? I jak Ignacy? F jak Franciszek?). Dziewczynka, leżąca w trumnie na fotografii obok, tutaj stoi przy siostrze bliźniaczce. Są ubrane w identyczne sukienki z nieopisywalnym wzorem (jako żywo przypominają Lisę i Louise Burns z LśnieniaStanleya Kubricka). Wyglądają tak, jakby się bały aparatu, jakby ten miał je zaraz pożreć. Inne emocje wzbudza aparat fotograficzny na pierwszym zdjęciu zamieszczonym w albumie. Obraz ukazuje uroczystość święcenia dzwonów kościelnych. Jest rok 192-któryś, próbuję odczytać, ale plecionka kwiatów zasłania ostatnią cyfrę. Próbuję również wyobrazić sobie całą scenę. Zgromadzeni posłusznie ustawiają się w szpaler, u jednego wyjścia otoczone kwiatami, na podwyższeniu stojące dzwony z napisem „ORA PRO NOBIS”, u drugiego – fotograf z aparatem na wysokim statywie. Nikt nie patrzy na dzwony, niemal wszyscy zwracają wzrok w stronę aparatu. Ze zdziwieniem (jak chłopcy wyglądający zza proporca), z zaciekawieniem (jak ci wyciągający szyje), z akceptującą łagodnością (jak jedna z kobiet po prawej, w chuście na głowie). ###banner### Dzisiaj aparat fotograficzny nie budzi już takich emocji. Nie piszę tego z poczuciem tęsknoty – przede wszystkim dlatego, że dorastałem w czasach fotografii cyfrowej i musiałbym…
