W niniejszym eseju chciałbym przeanalizować niektóre aspekty znaczenia terminu „humanizm” – czego dotyczył on w przeszłości i co za tym słowem stoi dzisiaj. W sposób szczególny mam zamiar skupić się na wzajemnych relacjach między wielokrotną zmianą miejsca pracy i zamieszkania a humanizmem – faktem społecznym z jednej strony, kulturowym ideałem z drugiej. Wydaje się, że nie mają one ze sobą nic wspólnego, jednak zamierzam wykazać, że jest inaczej: u zarania ery nowożytnej umiejętność radzenia sobie w sytuacji przemieszczenia stanowiła istotną część programu humanistycznego i – jak pokażę – jest nią nadal, choć na innych warunkach. W świecie człowieka mobilnego – imigrantów ekonomicznych i uchodźców politycznych w szczególności – dawny humanistyczny ideał może być pomocny w nadawaniu życiu odpowiedniej formy. Baruch Spinoza to filozof humanista przychodzący na myśl w pierwszej kolejności jako ten, który doświadczył owego związku bezpośrednio. Oskarżony o herezję – naruszanie zasad judaizmu – został wygnany z Amsterdamu. Począwszy od XIII w., również wielu chrześcijan było prześladowanych za to samo rzekome przestępstwo. Jednym z wielkich chrześcijańskich pobratymców Spinozy był filozof humanista Giovanni…