Poniższe rozważanie jest moim małym wkładem w uczczenie Jubilata, z którym spróbuję przy tej okazji jednakże nieco podyskutować. Konfrontacja z wielkimi umysłowościami to wszak niezwykle cenne zajęcie. Michał Heller jest intelektualną marką samą w sobie, a o podobną w polskim Kościele niezwykle trudno. Ksiądz Profesor jest gorącym zwolennikiem dialogu teologii z nauką, co zostało docenione Nagrodą Templetona, stąd też moje refleksje będą dotyczyć kwestii fundamentalnych, kilku konkretów ze styku wiary / teologii i współczesnej nauki, oraz pytań i wątpliwości z tym związanych.
Możliwość wiary w dobie mechaniki kwantowej
Nie ulega wątpliwości, że jeśli teologia chce być nauką – a tkwiący w jej nazwie logos do tego zobowiązuje – musi być wierna rozumowi. Stąd też nie dziwi mnie konstatacja Michała Hellera, że fundujący teologię „akt wiary nie może być irracjonalny” (S, s. 50). Postulatem przezeń stawianym, skądinąd chwalebnym, jest obudzenie w chrześcijańskich myślicielach świadomości, że nauka powinna stanowić ważną część tzw. przedsionków wiary (preambula fidei). A przecież równocześnie „jedną z największych przeszkód w zaakceptowaniu wiary religijnej jest jej obcość we współczesnym obrazie świata” (S, s. 51). Tej obcości ks. Heller, od lat, z wielką gorliwością i mądrością usiłuje zaradzić.
Teoria względności i krocząca tuż za nią (w porządku chronologicznym) mechanika kwantowa postawiły przed ludzkim umysłem nie lada wyzwania. Obie, bez pardonu, wywróciły nasze wyobrażenia na temat materialnej rzeczywistości Wszechświata. Ich uzgodnienie pozostaje wciąż w sferze marzeń, które pragną urzeczywistnić niemałe rzesze fizyków i matematyków. Do tego grona marzycieli należy także czcigodny Jubilat, który wraz z grupą współpracowników od lat pracuje nad modelem unifikacji obu wielkich poglądów na materialny świat, ten widziany w skali makro z jednej strony i ten w skali mikro – z drugiej. Można sobie postawić pytanie, czy współczesne (trwające od stu lat) „przewroty kopernikańskie” powinny mieć wpływ na uprawianie teologii? Metodologiczne rozważania Księdza Profesora prowadzą go w wielu miejscach do problemu relacji nauki i teologii. Na pierwszy plan zdaje się wysuwać silne przekonanie, że teologia winna pilnie uczyć się także od nauk ścisłych i przyrodniczych. Teoria dwóch prawd (czy też – jak się mówi w teologii – dwóch porządków), którą od wieków usiłuje się zasypać rozziew pomiędzy wiarą i nauką, jest wyrazem myślowej niekonsekwencji. „Problem niespójności pomiędzy prawdami religii i prawdami nauki jest bardzo doniosły zarówno z psychologicznego, jak i teologicznego punktu widzenia” (S, s. 90). W takiej perspektywie ks. Heller formułuje swoje teologiczne przekonania, które nierzadko prezentują się jako swego rodzaju chrześcijańska apologetyka. I to może budzić wątpliwości.
W pewnej mierze, jak się wydaje, ks. Heller z racji pierwszego „zawodu” – bycia księdzem – podejmuje się obrony prawa Boga do Jego obecności w dyskursie nie tylko teologicznym, ale i naukowym. Tę obecność stara się przedstawić nie tylko jako uzasadnioną, ale wręcz konieczną. Czyni to na kilku płaszczyznach, wykorzystując wiedzę zdobytą w drugim, naukowym, zawodzie. Nie bez pewnego żalu przyznaje, że „fizyk jest w lepszej sytuacji od teologa. Ma bowiem do dyspozycji środki, które wskazują mu drogę i pilnują, by z niej nie zboczył. Są nimi matematyka i doświadczenie” (S, s. 57). Teologia, która takich środków nie posiada, nie może jednak rezygnować z „naukowej agresywności” (to termin Hellera) wobec problemów, gdyż taka postawa nieustępliwej dociekliwości jest wymaganiem postępu. Także dane mechaniki kwantowej mogłyby wspierać uzasadnienie tez teologicznych. Jednak „nie chodzi o to, by naiwnie (z metodologicznego punktu widzenia) przenosić pewne idee z fizyki do teologii” (S, s. 58). Pokusa jest jednak wielka i dosięga – jak się wydaje – także Autora powyższych przestróg.
###banner###
Czy bez Boga wszystko wolno?
Wiara religijna odnosi się w sposób oczywisty do Boga. „Bóg – z definicji – jest Bytem Koniecznym, Samoistnym, mającym rację swego istnienia w sobie. Oczywiście można takiego Bytu nie uznawać, ale jeżeli uznaje się Boga, to jest On właśnie takim Bytem” (O, s. 135). Od starożytności jest On przedstawiany jako wieczny, czyli niemający początku ani końca, żyjący poza czasem. Na temat obecności Boga w świecie nauki funkcjonują trzy poglądy. Pierwszy, można powiedzieć: najstarszy, umieszcza Boga u początku wszystkiego i ponad wszystkim. Taka jest wiara i taka jest teologia wielkich religii monoteistycznych, również chrześcijaństwa. Pogląd drugi, mający także wielowiekową tradycję sięgającą starożytności, interpretuje otaczającą nas rzeczywistość, odrzucając wprost „hipotezę Boga”. Trzeci pogląd w żaden sposób się nie zajmuje obecnością czy nieobecnością Boga w nauce; zachowanie tego rodzaju neutralności jest jednak bardzo często niemożliwe.
Pierwszym krokiem do „możliwości wiary dzisiaj” jest – zdaniem Jubilata – odrzucenie pozytywistycznej postawy ludzkiego umysłu negującej „niezrozumiałe”, gdyż to właśnie racjonalność każe uznać „możliwość istnienia czegoś, czego może się nie rozumieć” (S, s. 91). W ten sposób Transcendencja jawi się jako najwyższa Racjonalność. I tu pojawia się – moim zdaniem – mocno kontrowersyjna teza, że odrzucenie Boga prowadzi do skrajnego woluntaryzmu, także na terenie logiki. „Jeżeli Boga nie ma, to wszystko wolno również na terenie logiki” (S, s. 92). To bardzo mocny i głęboko niesprawiedliwy, jak sądzę, zarzut wobec naukowców niewierzących, że mogliby oni – jako ateiści – lekceważyć rozpoznawaną przez ludzki rozum, a niekoniecznie gwarantowaną przez Transcendencję, prawdziwość logicznych zasad.
W ten sposób ks. Heller kroczy apologetyczną drogą poprzednich pokoleń, usiłując usprawiedliwić sensowność „hipotezy Boga”, „dowodząc” jej racjonalności czy wręcz konieczności. Słowo „dowodząc” znalazło się w cudzysłowie nieprzypadkowo, gdyż owo dowodzenie nie ma charakteru niepodważalnego, które przekonywałoby wszystkich, a jednocześnie może być odbierane jako argument ad personam. To z pewnością nie służy dialogowi.
Dlaczego Bóg nie zaniechał dzieła stworzenia?
Wiara w Boga wiąże się nieodłącznie z przekonaniem o Jego stwórczej aktywności, z czego wyprowadza się twierdzenia o Nim samym. Ostatnie definicje kościelne w tym zakresie zostały pomieszczone w katechizmie z roku 1992. Czytamy tam, że „Bóg stworzył wszystko, wszystkim rządzi i wszystko może” (pkt 258), ustalił porządek Wszechświata, jest władcą historii (pkt 269). Jednak zdaniem autorów katechizmu: „ważne jest nie tyle poznanie, kiedy i w jaki sposób wyłonił się kosmos, kiedy pojawił się w nim człowiek”, ile odkrycie sprawczej roli dobrego Boga (pkt 284). Światem nie rządzi „przypadek”, konieczność czy ślepe przeznaczenie (pkt 284, 295), gdyż to Bóg stworzył świat „z niczego” (pkt 296), czyniąc to w sposób uporządkowany (pkt 299) i podtrzymując go w istnieniu (pkt 301). Ma On suwerenny, bezpośredni i konkretny wpływ na świat i bieg historii (pkt 303). Perspektywa religijna nie jest, jak potwierdza to katechizm, zainteresowana perspektywą nauki, choć chętnie karmi się jej argumentacją, jeśli oczywiście ta jest „właściwa”.
Ks. Heller często nawiązuje do katechizmowych twierdzeń wiary, choć ich wprost nie przytacza. Usiłuje wykazać prawdziwość teologicznych zdań odnoszących się do stworzenia, gdyż rzeczą niezmiernie ważną jest – jak mówi – „usprawiedliwienie wszechświata: jego istnienia, jego praw, jego funkcjonowania” (O, s. 159). Argumentem, który podnosi, przemawiającym za boskim początkiem kosmosu, jest matematyczna doskonałość rzeczywistości stworzonej. Czasem pojawia się tylko dyskretna uwaga z jednej strony przestrzegająca przed rozpowszechnionym mitem, „zgodnie z którym matematyczne struktury teorii fizycznych po prostu przenoszą się na strukturę świata” (K, s. 169), z drugiej zaś podkreślająca, że nasza matematyka jest jedynie odbiciem wspaniałej i niedoścignionej „Platońskiej Matematyki”. „Teorie fizyczne wykorzystują do badania świata struktury tworzone w matematyce (małe ‘m’), ale światu należy przypisywać cechy strukturalne określone przez struktury należące do Matematyki (duże ‘M’)” (K, s. 172). Bardzo często w pracach Profesora pojawia się sformułowanie Leibniza: „Gdy Bóg liczy i zamyśla, świat się staje”. Można więc z tego wnioskować, że plan świata jest matematyczny. Co więcej, „skoro świat jest rezultatem Bożego rachunku i przemyśliwań, jest on maksymalnie racjonalny; nie ma w nim nic, co pozostawałoby bez uzasadnienia” (O, s. 198).
Według Hellera „stwórczy akt Boga jest podobny do zabiegu matematycznego modelowania stosowanego w fizyce”. Taka sytuacja stawia nas „przed Tajemnicą Wszechmocy: [widać tu] rozumny zamysł, logiczny w najdrobniejszych swoich zależnościach i powiązaniach – zamysł, który sam się realizuje” (S, s. 111).
Idąc za Leibnizem, Michał Heller wyraża swoje przekonanie, że Bóg, „jako byt Dobry i Racjonalny w najwyższym stopniu wybrał świat najlepszy z możliwych”. Odpowiadając krytykom Leibniza, a pośrednio i swoim, sięga po zasadę optymalizacji w matematyce, z której – przez analogię – wywodzi, że „gdyby nie było najlepszego (optimum) spośród wszystkich możliwych światów, Bóg nie stworzyłby żadnego świata” (O, s. 200). W konsekwencji trzeba powiedzieć, że nie chodzi o świat najlepszy w sensie absolutnym, w którym każdy element ma się najlepiej, bez względu na inny. Pojęcie takiego świata jest „wewnętrznie sprzeczne” (O, s. 199). Pozostaje więc „mówić tylko o świecie najlepszym ze względu na najbardziej optymalny układ całej relacyjnej sieci. Upraszczając, można powiedzieć, że chodzi o dobro całości przy minimalnym naruszeniu dobra poszczególnych elementów” (O, s. 200).
Powyższa argumentacja jest niestety nie tylko mało pocieszająca, ale także nieprzekonująca.
Skoro, jak mówi ks. Heller, absolutnie idealny świat jest niemożliwy, to może lepiej byłoby, gdyby Bóg odstąpił od dzieła stworzenia. Skoro rzucając kostką do gry, wiemy, że zawsze wypadnie coś, co nie będzie zadowalające, to może lepiej nie rzucać wcale.
Natomiast w k westii wewnętrznej sprzeczności najlepszego świata w sensie absolutnym trzeba powiedzieć, że takim absolutnie doskonałym światem ma być wieczność. Zapanuje absolutne szczęście całości, co będzie się przekładać na absolutne szczęście pojedynczego elementu (człowieka w wieczności). Wewnętrzną sprzecznością takiego układu byłoby nie-szczęście któregokolwiek elementu.
Świat fizyczny, badany w skali makro i mikro, okazuje się zbudowany celowo i logicznie, panują w nim prawa matematyczne, odkrywane nieustannie przez naukowców, potwierdzane obserwacjami kosmosu i eksperymentami prowadzonymi na Ziemi. Ten stan prowadzi część badaczy, do których zalicza się także Michał Heller, do wniosku o sensowności całego kosmosu. Wielu taki stan rzeczy traktuje wręcz jako dowód na istnienie Boga. Sporej grupy jednak do Boga nie przekonuje, a powodem tego bywa obserwowana oczywista niedoskonałość świata.
Czy coś może zrównoważyć cierpienia niewinnych?
O doskonałości Wszechświata, a raczej o celowym jej braku, mówi Katechizm Kościoła Katolickiego. Na pytanie: „Dlaczego jednak Bóg nie stworzył świata tak doskonałego, by żadne zło nie mogło w nim istnieć?” (pkt 310), otrzymujemy nieco zaskakującą odpowiedź, że „w swojej nieskończonej mocy Bóg zawsze mógłby stworzyć coś lepszego”. W konsekwencji trzeba więc powiedzieć, że stworzył coś gorszego, niż mógł. Wytłumaczeniem takiego stanu rzeczy jest to, że „w swojej nieskończonej mądrości i dobroci Bóg chciał jednak w sposób wolny takiej sytuacji, lecz jedynie odnotowanie tego, co się dzieje w obserwowanym przez nas świecie. „Obok dobra fizycznego istnieje zatem także zło fizyczne tak długo,…
