Czy potrafimy wyobrazić sobie życie w świecie, w którym godzina nie trwa sześćdziesięciu minut i bywa raz dłuższa, raz krótsza, zależnie od pory dnia i roku? A w świecie, w którym rok może mieć nawet piętnaście miesięcy i wiosenne kwiaty zaczynają kwitnąć na początku czerwca? A jeśli dodamy do tego jeszcze i taką okoliczność, że tydzień trwa osiem dni, choć liczy się ich zawsze dziewięć? A co wówczas, gdy minionych lat nie pamięta się i nie zapisuje za pomocą kolejnych liczb, lecz imion konsulów? A jeśli 24 lutego raz na kilka lat trwa dwa dni z rzędu? To tylko niektóre z trudności, z jakimi musieli się borykać Rzymianie, próbując ogarnąć coś tak nieogarnialnego jak czas. I – co najbardziej zdumiewające – chyba nie mieli świadomości, że ich sposoby mierzenia dni, miesięcy i lat są jakoś szczególnie skomplikowane. By to zrozumieć dzisiaj, musielibyśmy choć na chwilę postawić się na ich miejscu, odnaleźć się w rzeczywistości, w której precyzyjne mierzenie mijających godzin nie jest, tak naprawdę, nikomu do niczego potrzebne. Jak podejrzewamy, aż do IV wieku p. Ch. (czyli przez przeszło trzysta pięćdziesiąt lat) obywatele Rzymu doskonale radzili sobie bez zegarów (znanych Grekom już w VI w. p. Ch., Chaldejczykom jeszcze wcześniej). Dzień trwał od wschodu do zachodu słońca i dzielił się po prostu na dwie części: przed południem i po południu, granicę zaś między nimi obwieszczał na Forum Romanum specjalny wysłannik konsulów obserwujący z Kurii, kiedy słońce znajdzie się między mównicą sędziowską ozdobioną dziobami okrętów (rostra) a graecostasis – budynkiem, w którym przyjmowano greckie i w ogóle zagraniczne poselstwa . Kto miał się stawić w sądzie przed południem, musiał zdążyć przed sygnałem herolda, kto umówił się na forum z lekarzem czy prawnikiem na popołudnie, załatwiał inne sprawy spokojny, że kiedy czas nadejdzie, będzie o tym wiedział. Nie zrozumiemy chyba nigdy, my, którzy co do minuty planujemy porządek każdego dnia i których dziś jeszcze drażni nieliczenie się z czasem śródziemnomorskich kierowców, sklepikarzy czy urzędników, jak cudownie leniwe było życie Rzymian przed wynalezieniem zegarów (po nim zresztą, na dobrą sprawę, niewiele się pod tym względem zmieniło). Ale zacznijmy naszą opowieść od początku, to jest od rachuby lat. Dziwne to i obce naszym przyzwyczajeniom, ale aż do czasów panowania Oktawiana Augusta, a więc ostatnich dekad przed narodzeniem Chrystusa, nie liczono lat za pomocą liczebników. Zamiast tego oznaczano je imionami kolejnych konsulów – ten najwyższy urząd rzymskiej republiki sprawowany był przez rok. Wymagało to nielichej wprawy i często zaglądania do odpowiednich spisów konsularnych, tym bardziej że w każdym roku panowało naraz dwóch konsulów. Łatwo policzyć, ile imion należałoby spamiętać, by swobodnie poruszać się po okresie niemal pięciuset lat trwania republiki rzymskiej. Dopiero za pryncypatu Augusta wprowadzony zostanie system liczenia lat od założenia Rzymu (Ab Urbe condita – A.U.C.), czyli – według ustaleń Marka Terencjusza Warrona – od roku 753 p. Ch. Minie jeszcze sześć stuleci, podczas których Cesarstwo Zachodniorzymskie zniknie z mapy świata, nim opat Dionizjusz Exiguus zaproponuje datowanie, którego punktem zerowym będzie moment narodzenia Jezusa Chrystusa. Niemniej kłopotu sprawi Rzymianom podział roku na miesiące. Pierwszy rzymski kalendarz, tzw. romulusowy, obowiązywał w pierwszych latach królestwa rzymskiego. Rok dzielono na dziesięć miesięcy (zaczynał go marzec, Martius), każdy zaś miesiąc trwał trzydzieści lub trzydzieści jeden dni, co łącznie dawało 304 dni w roku. Trudno tu, rzecz jasna, było mówić o jakiejkolwiek spójności względem pór roku, stąd następca Romulusa, król Numa Pompiliusz, kierując się układem roku księżycowego, doda dwa dodatkowe miesiące, Ianuarius i Februarius. W kalendarzu Numy Pompiliusza miesiące trwać będą trzydzieści jeden lub dwadzieścia dziewięć dni (wyjątkiem będzie dwudziestoośmiodniowy luty), co da łącznie 357 dni w roku i 358 w latach przestępnych). Choć nowa rachuba lat będzie miała tę zaletę, że styczeń wypadnie mniej więcej zimą, a sierpień latem, w dalszym ciągu pozostanie ona niezgodna z rokiem słonecznym: z każdym mijającym rokiem różnica ta zwiększać się będzie o osiem dni. By cykl Pompiliuszowy uzgodnić ze słonecznym, kolegium kapłańskie raz na kilka lat podejmować będzie decyzję o dodaniu do aktualnego roku… całego miesiąca. Praktyka ta byłaby całkiem słuszna, gdyby Rzymianie – wzorem Greków – raz na zawsze dokonali odpowiednich obliczeń i ogłaszali lata trzynastomiesięczne zgodnie z matematyczną konsekwencją. Tak się jednak nie działo, albowiem decyzja o wydłużeniu (czy też niewydłużaniu) roku bardzo szybko stała się narzędziem walki politycznej. Jeśli w kolegium kapłańskim przeważali akurat zwolennicy panujących konsulów, trudno było ich powstrzymać przed przedłużeniem kadencji faworytów, nawet jeśli już poprzedni rok liczył trzynaście miesięcy. Jeżeli zaś konsulowie nie mieli wśród pontyfików wystarczającego poparcia, ich szanse na dodatkowy miesiąc rządów znacznie się zmniejszały. Cóż więc znaczą drobne zmiany w ordynacji wyborczej czy niewinne obstrukcje sejmowe, jakich dopuszczają się dziś partie rządzące, w porównaniu z kalendarzowymi manipulacjami rzymskich polityków? Manipulacjami, które nieraz wprowadzały do życia Rzymian całkowite zamieszanie. Oto w roku 46 p. Ch., znanym odtąd jako annus confusionis (rok zamętu), z powodów wyżej wyłożonych, „ani święto dożynek nie przypadało latem, ani winobrania jesienią” , gdyż między rokiem słonecznym a kalendarzowym różnica wyniosła aż 90 dni! Dopiero dekret Juliusza Cezara, wprowadzający między listopad a grudzień dwa dodatkowe miesiące, pozwolił uzgodnić pory roku i skłonił cesarza do gruntownej reformy systemu rachuby czasu. Od roku 46 p. Ch. Rzymianie posługiwać się zatem będą kalendarzem juliańskim opracowanym na zlecenie Cezara przez aleksandryjskiego uczonego Sozigenesa. Teraz rok kalendarzowy będzie miał 365 dni i – co prawda – pewnym dość dziwacznym utrudnieniem będzie to, że raz na cztery lata 24 lutego będzie trwał aż dwie doby, ale cóż to jest za kłopot w porównaniu z trudnościami poprzednich kalendarzy! Jednak ani rachuba kolejnych lat, ani dostosowanie roku księżycowego do słonecznego nie wywołuje tylu – z naszego punktu widzenia całkiem zbędnych – komplikacji, ilu przysparza liczenie kolejnych dni rzymskiego miesiąca. Większość obywateli Wiecznego Miasta dość sprawnie potrafiła zliczyć do trzydziestu, w czym więc kłopot? W tym, że tak prosty i oczywisty sposób liczenia kolejnych dób, nie miał w Rzymie zastosowania. Rachuba dni odbywała się bowiem względem kolejnych faz Księżyca: pierwszego dnia miesiąca, kiedy Księżyc był w nowiu (kalendae), trzynastego lub (w marcu, maju, lipcu i październiku) piętnastego, gdy Księżyc był w pełni (idae) oraz dziewiątego dnia przed idami, gdy Księżyc był w pierwszej kwarcie (nonae). Mamy zatem w każdym miesiącu trzy dni specjalne (kalendy, nony, idy), wszystkie zaś pozostałe będą miały nazwy uzależnione od tego, ile dni dzieli je od dnia specjalnego. I tak, zamiast dziewiątego maja, Rzymianie powiedzą: „siódmy dzień przed idami majowymi” (ante diem VII Idus Maias), zamiast trzydziestego września: „dzień przed kalendami październikowymi” (pridie Kalendas Octobris). Wziąwszy pod uwagę, że niektóre miesiące mają trzydzieści, inne trzydzieści jeden, a jeszcze inne (luty) dwadzieścia osiem, a co cztery lata dwadzieścia dziewięć dni oraz że idy nie zawsze przypadają trzynastego, opanowanie rzymskiego kalendarza wymagało zapamiętania co najmniej czterech schematów miesięcznych – nic dziwnego, że dla wygody obywateli, a także z przyczyn religijnych, z każdym początkiem miesiąca jeden z pontyfików, po złożeniu stosownych ofiar i obserwacji Księżyca, ogłaszał, którego dnia przypadają w danym miesiącu nony. Samo zresztą określenie pierwszego dnia miesiąca kalendami (stąd nasz „kalendarz”) pochodzi od łacińskiego calare – wołać, ogłaszać. Jeśli jednak popatrzymy na rzymski plan miesiąca, szybko przekonamy się, że na tym nie koniec dziwactw i…