Ta perspektywa bliska jest popularnemu, amatorskiemu spojrzeniu na czasy przed 1914 rokiem: mnożą się albumy przedstawiające miasta na fin-de-sieclowych pocztówkach, gadżety reklamowe w rodzaju portretu Franciszka Józefa na wodzie mineralnej „Żywiec”, w muzeach i skansenach stare parowozy, automobile, telefony, na fotografiach panowie z wąsami, panie w długich sukniach, nie mówiąc już o całym pamiątkarskim przemyśle utrwalającym stereotyp szczęśliwego Wiednia, Budapesztu, Lwowa czy Krakowa sprzed kataklizmu. To wszystko buduje obraz epoki zasadniczo odmiennej od naszej – owej sentymentalnej „starej Warszawy” Bolesława Prusa, czy stabilnej wiktoriańskiej Anglii. Bertrand Russell, w swojej historii filozofii zachodniej, napisał, że kontynent około 1000 roku wszedł w okres ciągłego rozwoju, który miał trwać nieprzerwanie aż do roku 1914. Cały ten obraz, czy to u historyków czy u szerszej publiczności, jest obrazem świata zaginionego: obraz ten wzmocniony jest tradycją literacką najwyższej próby, dziełami Józefa Rotha, Stanisława Vincenza, Andrzeja Kuśniewicza i tylu innych. Słowo „Atlantyda” powtarza się często. Widziałem kiedyś w jednej z berlińskich księgarń serię popularnych książeczek z obrazkami, której tytuł brzmiał „Jak żyli ludzie…”, czy jakoś podobnie. Otóż na wystawie księgarni leżały koło siebie tomy „Jak żyli ludzie w państwie Inków” i „Jak żyli ludzie w Monarchii Austro-Węgierskiej na początku XX wieku” – tak, jakby państwo Inków i państwo Habsburgów były dla człowieka początków XXI wieku krainą równie odległa, obcą, zapomnianą. Pomyślałem sobie, że gdyby jakiś wiedeński dekadent-katastrofista z przed wieku, taki Artur Schnitzler czy Odon von Horwath, a przede wszystkim Karl Kraus, autor apokaliptycznej sztuki „Ostatnie dni ludzkości”, mógłby zobaczyć te książeczki, byłby zachwycony: jego przekonanie o nadchodzącej katastrofie, która pogrzebie jego świat, znalazłoby doskonałe potwierdzenie. Powyższy obraz nie docenia stopnia zakorzenienia modernizacyjnych przemian jeszcze przed 1914 rokiem. Jeśli je uwzględnimy, spoza sentymentalnego obrazu wyłania się epoka niesłychanie dynamiczna, nowoczesna, pod wieloma względami bliska naszej. Często mówi się o przyspieszeniu, w jakim żyje nasze pokolenie. Być może; jeśli przypomnę sobie, jaką trudność w czasie mojej młodości stanowiła dodzwonienie się do innego miasta, nie mówiąc już o telefonie za granicę, skłonny jestem przyznać temu rację. Jednak wydaje mi się niewątpliwe, że największe przyspieszenie, w porównaniu z którym doświadczenie naszego pokolenia jest niemalże doświadczeniem stabilności, było udziałem pokolenia urodzonego w ostatnich latach przed rewolucją francuską, które dożyło drugiej połowy XIX wieku. Wejście telegrafu i kolei było największą może rewolucją przyspieszającą obieg informacji i mentalnie przybliżającą do siebie regiony i kontynenty. „Penny postage”, znaczek pocztowy za pensa, z charakterystycznym profilem królowej Wiktorii, wprowadzony w 1846 roku pozwalał wysłać za tę samą niewielką cenę list w obrębie całego olbrzymiego Imperium Brytyjskiego i przyczynił się w ogromnym stopniu do przełamania olbrzymich odległości. Gdy patrzymy na życie miast europejskich początku XIX wieku, obraz staje się znajomy aż do złudzenia. Metro, telefon, tramwaj, dzienniki (wychodzące dwa razy dziennie), popularna prasa sensacyjne (poprzednik dzisiejszych tabloidów). W gazetach reklamy czekolady Milka, kakao Van Houten; w księgarni atlas samochodowy w owym charakterystycznego dla takich atlasów wydłużonym formacie, z planami przejazdów przez ważniejsze miasta, stacjami benzynowymi i uśmiechającym się wesoło oponowym ludzikiem Michelina To wszystko oczywiście było wąskie społecznie (choć nie tak wąskie jak mogłoby się wydawać), ale tworzyło klimat i przez „efekt demonstracji” wyznaczało horyzont oczekiwań nawet tych, których nie było stać by z tych wszystkich nowości korzystać. Kiedy dwadzieścia lat temu przygotowywałem doktorat i po raz pierwszy utonąłem w rocznikach gazet z przełomu XIX i XX wieku, uderzyła mnie nowoczesność tamtej tak staroświeckiej zdawałoby się epoki – nowoczesność widoczna zwłaszcza z szarej perspektywy ostatnich (ale wtedy nie wiedziałem, że ostatnich) lat Peerelu. Kakao Van Houtena było niedostępne, a o istnieniu czekolady „Milka” wiedziałem tylko z pierwszych stron „Stref” Kuśniewicza – świadomość, że takie produkty były czymś normalnym przed stu laty dawała mi miarę odstawania kraju, w którym dorastałem, od „normalnego” świata. Jakaś gazeta informowała o wprowadzeniu automatów telefonicznych na monety, inna – o weekendowych ulgowych kolejowych biletach wycieczkowych, jeszcze inna ubolewała jak długo trzeba czekać na telefoniczną rozmowę międzymiastową z Wiedniem. Rozważano problem prawny związany z coraz liczniejszym wprowadzaniem automatów do sprzedaży różnych rzeczy – biletów kolejowych, słodyczy itp.: czy wrzucenie monety w otwór automatu jest równoznaczne z zawarciem umowy kupna-sprzedaży z właścicielem maszyny? Całkiem niedawno, siedząc w Bibliotece Narodowej w Warszawie i czytając na jakiś zupełnie inny temat, zamówiłem sobie dla zabawy rocznik 1908 „The Economist”. Chciałem zobaczyć, o czym sto lat temu pisał opiniotwórczy londyński tygodnik. Otóż – pisał o tym, że gospodarka niemiecka musi się zreformować w kierunku zmniejszenia funkcji państwa, jeśli chce dorównać brytyjskiej; że jeśli gospodarka japońska chce być konkurencyjna, musi bardzo się zmienić; że Austro-Węgry (czyli Europa Środkowa według dzisiejszej terminologii) rozwijają się dynamicznie i stanowią wdzięczne pole dla inwestorów, natomiast jeśli chodzi o gospodarkę rosyjską, to sprawa jest trudniejsza, bo wprawdzie tempo wzrostu gospodarczego jest imponujące, ale statystyki są nie całkiem wiarygodne, a autorytarny i niestabilny system polityczny sprawia, że inwestycje w Rosji są obarczone dużym ryzykiem. Plus ça change, plus c’est la même chose… Ale największe wrażenie zrobiły na mnie teksty, wyrażające obawę przed możliwością przyszłej wojny; przede wszystkim w związku z wyścigiem zbrojeń (tutaj analogia się załamuje), ale nie tylko. Te nastroje wojenne, które krytykował liberalny tygodnik, rzeczywiście wzmacniały się w Europie przed pierwszą wojną światową. Bo w ostatnich dwudziestu czy trzydziestu latach przed wybuchem I wojny światowej wspaniałym osiągnięciom materialnym, rozprzestrzenianiu się wolności, towarzyszył wzrost nastrojów pesymizmu i zwątpienia. Te „młodopolskie”, ale przecież wspólne dla całej zachodniej kultury, nastroje stanowią niesłychanie ważny element genezy I wojny światowej. Popatrzmy na architekturę, na rzeźbę ostatnich lat przed Wielką Wojną: Jeszcze koło 1880 monarcha na pomniku ma dumną minę, antyczny kostium lub paradny mundur z pióropuszem, wąsy i bokobrody – z dzisiejszej perspektywy wygląda raczej operetkowo niż groźnie. Ale mija dwadzieścia-trzydzieści lat i oto nawet się nie spostrzegamy jak jesteśmy już nie w estetyce operetki, lecz „Conana Barbarzyńcy”. Spójrzmy na neoromański budynek portu w Hamburgu, tego samego przez który przelewały się masy chłopstwa galicyjskiego, górnowęgierskiego czy małoruskiego, szukającego za oceanem nowej ojczyzny – jakby wchodziły do jakiegoś strasznego tumulusu, do jakiegoś grobowca Teodoryka w Rawennie czy innego kurhanu barbarzyńskiego wodza. Gdy odpływali, jeśli mieli możliwość rzucić okiem za siebie z transoceanicznego parowca, widzieli za sobą, górującą nad portem monstrualną figurę Bismarcka, tak wielką, że dorosły mężczyzna stojąc przy nim mniejszy jest od jego buta. Bismarck, w jakiejś pseudośredniowiecznej zbroi, oparty na ogromnym oburęcznym mieczu, z dwoma orłami u nóg, wyrzeźbiony z bloków kamiennych w ten sposób, aby miejsca w których te bloki łączą się ze sobą były wyraźnie widoczne, przypomina bohaterów różnych koszmarnych filmów rysunkowych, które moje dzieci z upodobaniem oglądają na „Cartoon network”. Jest w oczywisty sposób istotą z wyobraźni masowej przełomu XX i XXI wieku, a nie ze świata realistycznego historyzmu XIX wieku. Ten Bismarck to ostatnie spojrzenie emigrantów na Europę. Kilka tygodni później ujrzeć mieli Statuę Wolności. Kto chce, może ten kontrast obu rzeźb rozumieć symbolicznie. Tu jednak chodzi o to, że ta architektura i rzeźba powoli – od neogotyku przez neoromanizm prowadzi coraz dalej od tradycji klasycznego języka architektury, aż do fascynacji barbarzyńską, pragermańską czy pra-jakąkolwiek inną; a ta fascynacja miała swój wyraz polityczny w tym samym stopniu co estetyczny. Rzecz ciekawa: sam Bismarck nie był przecież człowiekiem nowoczesnej, masowej radykalnej polityki: konserwatywny szlachcic i przede wszystkim sługa swego króla, nie gustowałby z pewnością w tak nowomodnej formie budowli ku jego czci, odmiennej od wszystkiego, do czego przywykł za życia. Mamy tu bardzo ciekawy przykład tego, jak estetyka z istoty swej nowoczesna, z tendencją do redukcji form, operowania wielkimi płaszczyznami, odrzucenia tak ulubionej w XIX wieku dekoracyjności szczegółu na rzecz podkreślania majestatycznego wyrazu wielkiej całości, odchodząca od klasycznego języka form architektonicznych – jak ta tak nowoczesna sztuka służy gloryfikacji postaci minionego, zupełnie odmiennego świata, a zarazem przez sam swój wyraz formalny wprzęga tę gloryfikację w przygotowywanie umysłów i uczuć odbiorców do nowych idei i nowych form życia społecznego. Neoromański zamek cesarski w Poznaniu, z kaplicą wzorowaną na kaplicy Karola Wielkiego w Akwizgranie jest tu bardzo ciekawym przykładem: widać wyraźnie, jak ów ciężki, przetłaczający wielkimi płaszczyznami ścian neoromanizm przekształca się niepostrzeżenie w ciężki modernizm, który w ćwierć wieku później będzie typowy dla architektury totalitarnej. W ogóle wilhelmińska Rzesza jest ciekawym miejscem obserwacji. Pokryta została w XIX i początku XX wieku siecią olbrzymich pomników w krajobrazie – pomników które często zlewają się w jedno z naturą,…