Kiedy pierwszy raz spotkał Pan Nowosielskiego?

Poznaliśmy się z Jurkiem chyba jesienią 1945 roku, mieszkał wtedy w Alei Słowackiego, w jednym dużym pokoju, który mu wypożyczył Jonasz Stern. Dopiero potem przeniósł się do domku zbudowanego przez ojca, gdzie wisiały na ścianie skrzypeczki jego Taty. Pamiętam, gdy tam przychodziłem, wychodził stary ojciec w kamizelce, czasem żeśmy się witali.

Czyli znamy się ponad 60 lat. Często u nich nocowałem, przemieszkiwałem po kilka dni, przegadywaliśmy całe wieczory, czasem całe noce – nie tylko o obrazach, jego erudycja dotyczyła wielu obszarów. Rozmowy były o sztuce, religii, Bogu, ale na ten temat nie będę mówił… W każdym razie przypadliśmy sobie do serca.

W Krakowie zamieszkał Pan w Domu Literatów przy ulicy Krupniczej, ale i tak trzymał się Pan raczej z malarzami…

Malarze i literaci to były osobne przyjaźni i znajomości. Mietka Porębskiego, który mnie zapoznał i z Nowosielskim i z Kantorem, trzeba by zaszeregować w środku, między przyjaźniami pisarskimi i malarzami. Jeszcze wcześniej, u Przybosiów, poznałem Hanię Porębską, żonę Mietka. To ona wpłynęła na to, że nie poszedłem na polonistykę, zapisała mnie na historię sztuki! Padał deszcz, mnie się w ogóle nie chciało iść „zapisywać” na uniwersytet, a Hania i Mietek byli już na historii sztuki, przekonywali, że to ciekawe, opowiadali, jacy są profesorowie, jeszcze sprzed wojny: Zawirski, Molé… Ja byłem bardzo wygłodzony obrazów, bo książki mogłem w Radomsku czytać, natomiast tam nie było ani muzeum, ani żadnej galerii. Prawdę mówiąc, nie wiem, czy w całym mieście był choć jeden dobry obraz. Fotografie tak, w Radomsku mieszkał Osterloff, słynny przedwojenny fotografik, do którego chodziłem ze starszym bratem. Zbierał znaczki pocztowe. Mógł się pewnie u kogoś zdarzyć jakiś Kossak, ale nie wiem, u powiatowej arystokracji nie bywałem. W domu mieliśmy oczywiście jakieś amatorskie widoczki, portret Kościuszki…

Skończył Pan tę historię sztuki?

Tak, jak prezydent Kwaśniewski – wyższe studia bez dyplomu. Ale skończyłem wszystkie semestry, Mietek mi nawet mówił, że mogę się u niego „doktoryzować”! Towarzysko, to był wtedy dość szeroki krąg, nie tylko historia sztuki, przede wszystkim malarze: Tadzio Brzozowski, Adamaszek Hoffmann, Jurek Skarżyński, z dziewczyn Ewa Kierska. Bardzo różne osobowości, to są zresztą dziwne sprawy, bo na przykład Skarżyński jako malarz był mi bardzo daleki, a jako lalkarz, człowiek: czarujący. Balzak – Mikulski – też był mi bliski, ale przez swoje milczenie. Z Tadeuszem Kantorem mieliśmy naprawdę bardzo miłe, osobiste kontakty – rozmawialiśmy dużo o teatrze, mało o malarstwie.

W jednym z listów do Nowosielskiego pisze Pan, że chciał się zgłosić do Cricotu na aktora – czy to prawda?

Tak, chciałem z nimi raz jechać w świat, ale Kantor się nie zgodził. Mówiłem: będę w grupie, jest Mikulski, to mogę być i ja, będziecie mieli z tego pożytek. Ale on bał się, że go gdzieś potem złośliwie opiszę. Myśmy się bardzo lubili i cenili, ale to wszystko było skomplikowane.

Z malarzami byłem zawsze blisko, siedziałem dużo w pracowniach, cała Grupa Krakowska mnie interesowała. Nie mówię już o Marysi Jaremiance, to była bardzo ciekawa znajomość, a z kolei z Jonaszem Sternem to taka pół ironiczna. Panie, panie – on tak mówił – aaa, to ten podstarzały Różewicz widzę przyszedł… Z Tadziem Brzozowskim były bardzo serdeczne kontakty, choć trochę dyskusyjne, też powinienem mieć gdzieś jego listy. Jego żona – Barbara Gawdzik – wspaniała i niedoceniona, pisałem o jej rysunkach wiersz. Dobrze znałem Marczyńskiego, robił mi nawet okładkę do książki, a potem odmykaliśmy te jego szufladki. Wielu z nich robiło mi okładki.

Pierwszą Porębski.

Zgadza się, do Niepokoju. Tych przyjaźni malarskich było wiele, tylko – wie Pani – z przyjaciółmi to są skomplikowane sprawy. Oni często czytali to, co my piszemy, przez pryzmat swojego malarstwa. A, że to szalenie wrażliwe towarzystwo – więc jakieś nieostrożne dotknięcie wywoływało urazy… Pamiętam przecież dąsy Jurka Tchórzewskiego, dąsy Balzaczka, ironię Tadzia Kantora. W końcu zacząłem Mietka namawiać: pisz o sobie, nie pisz tylko o nich, bo żaden i tak Ci się nie odwdzięczy.

O malarstwie w ogóle trudno mówić i pisać. Może jak jest dobre, to łatwiej – ale z drugiej strony, czy słowa nie są wtedy zbędne? Nie ma potrzeby opisywania, Pan często mówił, jak zazdrości malarzom, że obywają się bez słów.

Ja wszystkim zazdroszczę: ogrodnikom, pszczelarzom… Ale malarstwo zawsze mnie kusiło, niech Pani zobaczy – jak Rosja się zaczęła rozpadać, namalowałem u Jurka w pracowni tę deseczkę, nazywała się Wolna Ukraina. Deska była wyjęta z trocin, chyba jakiś ścinek z obrazu Jurka. Próbowałem to kiedyś nawet sprzedać Starmachowi, chciałem tylko tysiąc…

I co, nie chciał?

W ogóle nie zareagował! Myślał, że żartuję z niego. To był mój jedyny obraz akrylami. A tu, proszę popatrzeć – moje pejzaże na hubach. To nasz wrocławski Park Południowy, te huby stoją u mnie na półeczce. Tutaj późna jesień – był pogodny, jesienny dzień, błękit nieba – podpisałem TR. A to z czerwonym, taka silna zorza, to zachód słońca. Użyłem farb wodnych, które wsiąkały w gąbczastą powierzchnię huby i nabierały specjalnej barwy. Z czasem trochę zmieniały kolory. A tutaj ma Pani ten sam park zimą: resztki śniegu, ciągle ten sam motyw. Jeszcze jeden był gdzieś u Nowosielskich. No, zmarnowałem talent! (śmiech). Będzie Pani mogła napisać osobną książkę o mnie jako malarzu. Trzeba Jurkowi konkurencję zrobić.

A jaka była opinia Mistrza? Robił Panu jakąś korektę?

Nie, on się cieszył, i tylko mnie poprawiał, że mówi się nie „kryle”, tylko akryle. A te farby wodne kupiła mi Ewa Kierska.

A jak Nowosielski odbierał to, co o nim pisano, co Pan o nim pisał? On chyba nie był uraźliwy, prawda? Raczej wielkoduszny, albo w ogóle nie czytał.

Czytał, czytał, tylko po prostu nie zwracał uwagi. Zamyślał się, i już to szło w jakimś innym kierunku… Wśród malarzy to był mój najbliższy przyjaciel, on i Jurek Tchórzewski. Zupełnie z innej parafii były znajomości warszawskie, Olek Kobzdej ze swoim Podaj cegłę – bardzo serdeczny, otwarty i koleżeński człowiek, przechodzący jakieś olbrzymie ewolucje, aż do abstrakcji. Myśmy zresztą z Kobzdejem pisali reportaże – on rysunki, a ja wiersze, w „Przeglądzie” Mietka Porębskiego, to było jeszcze przed jego wyjazdem do Wietnamu i Korei. Specyficzna była znajomość z Andrzejem Strumiłłą, bardzo ciekawym osobnikiem, znało się też Fangora, Dominika, bo przychodzili do Tchórzewskiego. No, było to wszystko i się zbyło…

A przyjaźnie z pisarzami?

Oni też byli przewrażliwieni. Oglądałem niedawno taką książeczkę rysunków Lema, niektóre bardzo dowcipne. To jest może najlepsze, co Lem zrobił. Nie lubię science-fiction, chociaż czytałem Vernego i Umińskiego – to był taki nasz polski Verne, też pisał o podróży na księżyc. I pamiętam, przy jakiejś okazji mówię do Lema: Stasiu, jesteś drugim Umińskim. Na to on: No tak, to ty jesteś naszą Deotymą! Potem żeśmy się pogniewali, już nie wiadomo o co.

Wśród pisarzy miałem przyjaciół z różnych pokoleń, moim przyjacielem był Staff, a także młodszy od niego o 30 lat Przyboś. Jeśli o Ratzingerze mówiło się, że jest „Panzerkardinal”, to dla mnie Przyboś był taki „Panzerdichter”, stojący na straży doktryny awangardy. Potem się spieraliśmy i w końcu rozeszli, bo rozeszły się nasze poetyki. To była ta linia: Peiper, Stażewski, okładki Strzemińskiego – powiązania z najbardziej wysuniętą do przodu awangardą. A równocześnie Przyboś miał osobiste kontakty z kapistami i kolorystami, co wpływało na to, że mimo radykalnie awangardowego stosunku do malarstwa, potrafił chwalić kapistów, pisał o nich. Po wojnie walka między tymi dwiema poetykami bardzo się zaostrzyła – i w poezji, i w malarstwie. Przyboś odgrywał tu bardzo dziwną rolę, zresztą kapiści akurat w tym okresie byli coraz odważniejsi, pod koniec życia wszyscy się poprawili – począwszy od Eibischa, Cybisa, Hanki Rudzkiej, nie mówiąc już o Nachcie czy Potworowskim. Oni wszyscy na stare lata zrobili się lepsi, tak samo jak Skamandryci. Poetyka Iwaszkiewicza pod koniec życia jest bliższa mojej niż jego własnych, dawnych praktyk, oktostychów itd.

Pan często mówi o tym, ile zawdzięcza malarzom, jak Pan zasypiał i budził się w pracowniach, przy rodzących się obrazach. Nocne rozmowy, wspólne przygody…

Tak, tylko te nasze przygody nie były znów takie malownicze, raczej bardzo skromne. Zewnętrzny tryb naszego życia był prawie urzędniczy, mieszczański. To nie było, jak tak się czasem słyszy o warszawskiej cyganerii: Uniechowski w Ziemiańskiej, Fischer, Gombrowicz… Przede wszystkim my nie bardzo mieliśmy pieniądze, przecież w młodości – sprawa spodni, butów, koszuli, to były zagadnienia! To ci gówniarze, co teraz przyszli do władzy zarzucają nam, że nasze pokolenie robiło kariery za czasów „kultu jednostki”. A myśmy się cieszyli, że możemy iść do teatru i w ogóle bilet kupić! Wszystko było problemem, wszystko: marynarka, spodnie, wyżywienie po prostu. Malarze też strasznie bidowali. Dopiero później trochę nam się poprawiło.

Pamiętam na przykład takiego „szalonego” Sylwestra w Niedzicy, kiedy Hania Porębska porwała do tańca Jurka, a ona miała dużo czaru… I na sobie mnóstwo strusich piór, nie wiem z jakiego antykwariatu. Różne rzeczy się działy, przede wszystkim Jurek dość szybko się urżnął, Hania go transportowała do pokoju i wsadziła do wanny, jakieś takie historie…

Czy dzisiaj też przyjaźni się Pan z artystami? Wielokrotnie mówił Pan o tym, jak bardzo potrzebne jest Panu malarstwo – w poezji i w życiu. Teraz już rzadziej odwiedza Pan Kraków, ale czy śledzi Pan na przykład to, co dzieje się w sztuce we Wrocławiu?

Czasem zapraszają mnie różni artyści, ale już raczej odmawiam, nie mam siły. Malarz, którego odwiedzam w pracowni, to Get-Stankiewicz – dużo z nim rozmawiam, jestem ciekaw jego warsztatu. Robiliśmy wspólnie projekt Zabawy przyjemne i pożyteczne. Z wrocławskich artystów ciekawy jest Aleksiun, sprezentował mi kiedyś taki domek, który jest jakby symbolem Zamku Kafki. Mały, zamknięty, biały domek. Bardzo ładny, stoi tam gdzieś u Geta w pracowni. Interesowałem się jeszcze Lebensteinem, który ilustrował Biblię w tłumaczeniu Miłosza, choć to nie było malarstwo, z którym czułem się uczuciowo związany. Ono było dobre, ciekawe, ale wie Pani, jak to jest… Kocham, powiedzmy, Klee, Cézanne jest dla mnie obcym malarzem, po prostu nie mam z nim żadnego kontaktu, całe dziesiątki lat. I to, że od niego „zaczęło się” współczesne malarstwo – nic mnie nie obchodzi. Tylko raz, kiedy byłem w Londynie, kolega mnie zaprowadził i pokazał jego pierwsze płótna, jeszcze prymitywne, bo to był samouk, nawet nogi, czy ręki nie umiał dobrze namalować. Zobaczyłem dwie, czy trzy jego „góry” – dopiero wtedy coś poczułem. A te najważniejsze, reprezentacyjne obrazy wydawały mi się zawsze zimne…

W Musée d’Orsay jest taki jego wczesny, zielony pejzaż z mostkiem – szary, niepozorny. Cudo! No a martwe natury? Nowosielski najbardziej je właśnie cenił.

No, ale nie ma obowiązku. Moja żona na przykład ceni zupełnie innych malarzy i pisarzy. Bardzo ciekawi ją Singer, którego ja w ogóle nie czytuję, chociaż „Noblista”. Tak to przecież w sztuce jest. Ja na przykład bardzo się interesowałem malarstwem Bacona, i to od dziesiątków lat, kiedy w Polsce w ogóle nie wiedzieli, że taki malarz istnieje. To jeszcze nie świadczy, że to mój ulubiony malarz. Ja kocham Czechowa, nie Becketta – ale bez Becketta nie ma współczesnej dramaturgii! Zresztą z Baconem już się rozstałem, teraz bardziej mnie ciekawi jego przyjaciel, Lucien Freud, według mnie niezwykły. On te wszystkie flaki, ochłapy Bacona zgarnął z powrotem do środka i pociągnął taką twardą, błyszczącą powierzchnią, jak z dobrze wyprawionej skóry. Oczywiście modele są przeważnie obrzydliwe. Na przykład ten portret z psem, dama trzyma takiego białego psa… Bardzo ciekawy, jątrzący malarz. A ostatnio, szczerze mówiąc, intrygował mnie Balthus. Wie Pani, że w szwajcarskim słowniku sztuki współczesnej z lat 60. w ogóle nie ma jego hasła? Uważam, że ma kilka genialnych obrazów.

Na pewno. Ale muszę przyznać, że mam ogromny, wewnętrzny opór wobec tego malarstwa, coś mnie w nim odpycha, jakaś perwersja…

„Pedofilstwo” tam jest, ale takie piękne, lekkie, przepuszczone przez sztukę. Te dziewczynki, które bez majtek, z zadartymi nogami, niby lekcje odrabiają… Ale czytałem jego wywiady wydane w Noir sur Blanc, a tam – Jezus Maria – snob niebywały! A to, że hrabia, a że rodzina z XVI wieku, a o rodzinie i pierwszej żonie, co leży tutaj na żydowskim cmentarzu – jedno zdanie. Myślę sobie, jak taki inteligentny, utalentowany człowiek może być snobem? Gombrowicz, też się snobował, że jest arystokracją, niech mu będzie. Ale po Balthusie się tego nie spodziewałem, myślałem, że jest ponad to.

Mówił Pan kiedyś o tym, że wiersze dzielą się na „dzienne” i „nocne” – czy obrazy też?

Mnie się wydaje, że obrazy nie mogą być nocne. W ciemności nie widać obrazu

Taki Mikulski malował tylko w nocy, przy sztucznym świetle. Malarstwo było dla niego przedłużeniem teatru.

Malarstwo nocne może być w myślach, w wyobraźni i we wspomnieniu, to znaczy, kiedy budząc się, wspominam malarstwo, które widzę.

We wspomnieniach widzę często te obrazy w barwach. Natomiast prawdziwe malarstwo bez światła znika. Jak nie ma światła, to nie ma malarstwa.

Mnie zawsze intrygowało, co Gioconda robi, jak nie ma światła i nikogo już nie ma, co ona tam robi? Czy tylko „wisi”?

Pewnie drzemie…

Płótno, farba się zmienia, tam ciągle zachodzą jakieś procesy. A co z jej uśmiechem? Jak ona pracowicie się uśmiecha, jak odzyskuje tę energię, którą z niej wszyscy wyciągnęli, patrząc się na nią. Bo obraz oczywiście musi być pokazywany, ale, szczerze mówiąc, moim ideałem byłoby, że mam swój obraz tylko dla siebie. Tak samo cieszę się, kiedy sztuka ma w teatrze powodzenie, te wszystkie reakcje publiczności, i tak dalej… Ale prawdę mówiąc zawsze wolałem próby, czyli proces dochodzenia do celu. Teraz najbardziej mi się podoba pusty teatr. Byłem ostatnio sam w teatrze – wspaniale! Bez widzów, bez aktorów – bez nikogo. I wtedy ma Pani jakieś wspomnienia o sztukach, które tu grali, o ludziach. Pusta scena. To jest to.

Ma Pan piękną kolekcję Nowosielskiego, ale w istocie – niechętnie ją Pan pokazuje.

Pani Krystyno, niechże Pani nie rozpowiada, że u mnie wiszą te obrazy, bo – wie Pani – za miesiąc, jak mnie nie będzie, mogą się włamać i ukraść, tak jak Porębskiemu… Nowosielski to był bardzo dobry człowiek. Właściwie na swój sposób święty, naprawdę. Fenomen. Na przykład „Balzaczkowi” można było parę lat mówić o obrazku, aż w końcu, wreszcie, dał tę skrzyneczkę. Bardzo ciężko mu to przychodziło, inna sprawa, że tak dużo nie malował. A Jurek, nie ze wszystkimi, być może, ale gdy był z kimś blisko, zaraz wołał: „Zosieńko, czy jest sznurek i papier?” – i pakował. Jakiś ksiądz, doktor, milicjant, który go skądś zgarnął i odwiózł do domu… Obrazy dostawałem od niego zwykle na urodziny. Niechętnie je pokazuję, a jeszcze mniej chętnie wypożyczam na wystawy, bo to tak, jakby wypożyczać kogoś z rodziny.

Uważam, że jak obcy ludzie patrzą na obrazy, to jeszcze mi je „wypatrzą”, odbierają im duszę, „tajemnicę”…

W listach często Pan „recenzuje” te urodzinowe obrazki. A raz Pan pisze: żałuję, że nie zabrałem nowego obrazu, bo pomógłby mi w robocie. Rzeczywiście pomagały?

Widocznie pomagały, do tej pory pomagają. Chociaż coraz gorzej widzę. Ale już mi się zaczynają podobać obrazki koleżanki mojej żony, która – po pracy w banku, na emeryturze – maluje jakieś pejzażyki, lasek w śniegu. W ogóle naturalizm i realizm jednak nie jest taki zły…

Do tego się dojrzewa. Nowosielski też był znany z tego, że miał słabość do malarstwa niedzielnego, czasem wyróżniał studentów, którzy malowali naiwnie, na granicy kiczu – bardzo ich hołubił. A Pan akceptuje całą twórczość Nowosielskiego bezkrytycznie, wszystko się Panu podoba?

Nie, dla mnie dosyć obcy i jeszcze niezrozumiały okres, to te jego zielone paćki, zresztą bardzo ładne. Był wtedy bardzo szczęśliwy, że niby wraca do takiego postimpresjonizmu, ale to było trochę niedzielne malarstwo. Być może na tej samej zasadzie namawiał mnie, żebym napisał czasem grafomański wierszyk, żeby się uwolnić – od „talentu”, wiedzy, rutyny…

Twierdzi Pan, że obrazy Nowosielskiego „pomagają Panu w robocie”… A jednak, kiedy człowieka spotyka prawdziwa tragedia, często doświadcza, że sztuka jest boleśnie niekonieczna, zbędna.

Aaaa, bo sztuka ma w sobie coś boskiego. Jest obojętna na wszystko. Czy dobry obraz został namalowany przez ojca, który miał sześcioro sparaliżowanych dzieci, czy może raczej przez tego, co miał 15 żon, a sam był wariatem i pił?

To jest właśnie absolut w sztuce – obojętność i okrucieństwo. Piękno jest okrutne!

I ja to właśnie próbuję w całej swojej twórczości tak, wie Pani, przekłuwać, nakłuwać. A tacy Skamandryci, czy awangardziści, interesowali się przede wszystkim wierszem, formą.

Sztuka bywa wampirem, czasem wymaga paktu z diabłem – ten problem wraca u największych poetów. Miłosz napisał w jednym z wierszy, że Anna Kamieńska była za dobrym człowiekiem, żeby być dobrą poetką.

Ona była rzeczywiście dobrym człowiekiem, ale nie była złą poetką. A tłumaczką była naprawdę niezłą, przecież Metamorfozy Owidiusza przetłumaczyła bardzo ładnie. Ale to już Schopenhauer powiedział, że dobra wola jest wszystkim w moralności, ale niczym w sztuce. „Der gute Wille ist in der Moral alles, aber in der Kunst ist er nichts”. W tym zdaniu jest podsumowany cały problem moralności w sztuce.

To bardzo skomplikowane. Pisałem kiedyś o tym, gdzie ukryło się zło w obrazach Jurka. Potem wałkowaliśmy jeszcze ten temat wspólnie na przykładzie Bacona. Jurek uważał, że Bacon jak gdyby ucieleśnił zło w swoich obrazach, udało mu się namalować czyste zło. A ja wychodziłem z założenia, że Jurek mówi nie jak artysta, ale jako moralista, może zakonnik? Bo co to znaczy zły? Zło może być w kiepsko namalowanym portrecie Jezusa, Matki Boskiej, czy Wszystkich Świętych – tam jest zło! W złym rysunku, złym obrazie. Obrazy Bacona były dobre, więc nie było w nich zła. Natomiast on sam mógł być zły. To jest problem Starych butów Van Gogha. Dlaczego Batory pod Pskowem albo Hołd Pruski jest gorszy od Starych butów Van Gogha? To zresztą zadanie dla Mietka Porębskiego na stare lata. Coś w tym jest. Ja lubię jasno wyjaśniać, nie komplikować. A w tych Starych butach mieści się historia ludzkiej niedoli i biedy prawdziwsza niż w propagandowej wizji Batorego pod Pskowem, który w dodatku niezupełnie zgadzał z faktami. To zwycięstwo nie było przecież wcale takie pewne.

W wierszu Poetyka (1951) pisał Pan: „Czysty jest śpiew poety, który służy dobrej sprawie”, a wierszu Odpowiedź (1950): „jeżeli poezja żąda/ melancholii i odosobnienia/ wyrzeczenia/ i rozpaczy/ odrzuć ją/ Czy miłość do żony/ miłość do dziecka/ któremu kupuję/ małe ubranko/ troska o matkę/ czy te ludzkie uczucia/ zabijają poezję…” A więc sztuka nie może gardzić życiem. 

Próbowałem realizować to powiedzenie Goethego – „Człowiek powinien być szlachetny, pomocny i dobry”. To powiedział Goethe, który był skądinąd dość cynicznym facetem, dla niego dobry wiersz był bodaj najważniejszy. Był tzw. „egoistą”…

Jan Józef Szczepański wziął na wojnę do plecaka Bhadawadgitę, Pan podobno Króla Ducha. Czy to się do czegoś przydało? Czy w sytuacji granicznej to może być w ogóle pociecha?

Ja próbowałem, choć przyznam, że całego Króla Ducha nie przeczytałem do tej pory. Ale to może być jakiś ratunek, tylko niewygodne było w noszeniu: grube, ciężkie, w oprawie… Goethe powiedział jeszcze, że sztuka jest pośredniczką w wypowiadaniu niewypowiedzianego: „Die Kunst ist eine Vermittlerin des Unaussprechlichen”, co się z kolei przeciwstawia znanym słowom Wittgensteina – „o czym nie można mówić, o tym trzeba milczeć”. Czyli, że tylko sztuka może jeszcze odpowiedzieć na to, o co pyta filozofia. Do tego doszedł Heidegger – że to do poetów należy ostatnie słowo.

Poeci dotkną prawdy, całej istoty…

Ale do Heideggera moje pokolenie ma uprzedzenia moralne i polityczne. Francuzi mówią, że to nie ma żadnego znaczenia, bo on i tak był genialny. Ale – na miłość boską – przecież filozofia to nie było genialne mówienie, tylko sposób życia. Może był geniuszem słowa, jego ostatnie komentarze do Hölderlina są genialne – ale to życie jest najwyższym wyrazem filozofii. Zresztą Heidegger sam też pisywał wiersze, to bardzo ciekawe, że wiersze były liche… Czy Jurek pisał wiersze, nie wiem.

Pisał piękne eseje, właściwie jak się wynotuje i zestawi myśli z jego tekstów, to czysta poezja. Dobro i piękno. Jednak. Więc może moralność i sztuka to nie są zupełnie obce systemy wartości?

Zwrócono się do mnie właśnie, żebym napisał coś o Tryptyku Rzymskim Papieża, szykuje się w Lublinie jakaś duża publikacja. Odpisałem, że nie czuję się powołany. Jednak Papież – poeta, w przyszłości może święty, to zresztą jeden z lepszych jego poematów. Chcieli również, żebym coś napisał o Liście do artystów. Tam jest bardzo dużo szlachetnych, wspaniałych, humanistycznych myśli, ale przecież poezja – Baudelaire, już począwszy od Villona, nie mówiąc o innych Boccacjuszach, no, jakże to? Co innego są Kwiatki św. Franciszka, a co innego Dekameron. A co jest lepsze, to ja Pani nie powiem. Papież miał takie trochę naiwne wyobrażenie… dla Papieża na przykład teatr Rapsodyczny był w swoim czasie ideałem teatru.

W Tryptyku są bardzo piękne rzeczy. Dla mnie ten problem był dodatkowo ciekawy, bo przecież w poemacie Et In Arkadia Ego, jest rozdział poświęcony kaplicy Sykstyńskiej, gdzie żona za rękę przyprowadza niewidomego męża i opisuje mu freski… a wokół gwar, ludzie się spieszą, lecą obejrzeć pas cnoty w innym muzeum. Neapol i Rzym. Et In Arkadia Ego jest odpowiednikiem Tryptyku, tylko pisanego 40 lat wcześniej, ale na to nie wpadł żaden recenzent, żaden krytyk, nikt. Moje spojrzenie było spojrzeniem człowieka nie…