„Jam jest częścią tej siły, która zła pragnąc, wciąż dobro czyni”

J. W. Goethe, Faust

Zbyt wielu interpretacji doczekał się ów słynny anons diabelski, by wszystkie je tutaj kolejno rozpatrzyć. Jest w nich jednak pewna wspólna własność, która czeka cierpliwie na rozjaśnienie, a na razie budzi dreszcz emocji bez względu na to, z jakim rozumieniem słów Mefistofelesa skłonni jesteśmy się zgodzić. Diabeł ma niby dobro czynić. Bo że zła pragnie, to oczywista. Ale że wychodzi mu na dobre – to nam do diabelstwa zupełnie nie przystaje, bo w diabelstwie przywykliśmy widzieć zło wcielone i skończone, czyste i niezmącone, doskonale czarne. Więc próbujemy z tej strony, że to niby działanie diabelskie na tym w swojej istocie polegać musi, że diabeł do zła widocznego nie popycha, bo taką bezczelną i otwartą grę każdy, nawet niespecjalnie uczony, natychmiast przejrzy i choćby z czystej złośliwości na odwrót zrobi; więc diabeł mąci, granice między dobrem i złem zaciera, „śmiercią nie pomrzecie” mówi, zło jako dobro człowiekowi przedstawia, a dobro jako zło. Dopiero wtedy cel może osiągnąć, bo się człowiek w tej dialektyce pokrętnej pogubi i choć wydawać mu się będzie, że dobry uczynek spełnia, w złu przepadnie. Ale tak jak pokrętna jest dialektyka diabelska w tej interpretacji, tak jest pokrętna ona w swojej istocie. Bo gdzie tu dobro uczynione? Zło upragnione, owszem, widać wyraźnie, ale dobro daje się odkryć wyłącznie jako pozór służący wyższemu celowi. A celem tym wciąż jest jeszcze zło i tylko ono. Dobro zostało wykorzystane jako środek i jako środek porzucone. A gdyby tak spróbować najprościej, zwyczajnie, tak słowa diabelskie zrozumieć, jak je wypowiadają? A gdyby tak – na próbę, bez żadnych, broń Boże, aspiracji do teologicznych czy demonologicznych twierdzeń – wysłuchać słów Goethego w ich najprostszym i najgłębszym sensie? Bo diabeł mówi po prostu: „Zło czyniąc – dobru służę” i nic ponadto. Diabłu świat oddano pod panowanie, ale nie po to przecież, by go złem czystym nasycił. Wraz z ostatnim sprawiedliwym zginęłoby i samo zło, a świat stałby się nijaki – ani zły, ani dobry. Zło potrzebne jest światu jak powietrze ogniowi – gdy go odpowiednio zadać, płomień z żaru roznieci; gdy go zadać zbyt wiele – zgasi ostatnie błyski. Diabeł jest światu potrzebny. Na co komu diabeł? Boga wszechmogącego z istnieniem diabła pogodzić niełatwo. Jeśliby diabeł miał być wrogiem Bożym i buntownikiem, jeśliby miał się kierować pychą i zawiścią, jak wytłumaczyć pobłażliwość, z którą Pan Bóg spogląda na jego poczynania? On – wszechmocny i nieskończony, odwieczny i niestworzony – miałby toczyć walkę ze skończonym i słabszym, przez siebie samego stworzonym archaniołem, który w niejasnych i nie podanych nam do wierzenia (a po prawdzie – odjętych nam wraz z księgą Henocha) okolicznościach miał unieść się dumą i wystąpić z szeregu Synów Bożych? Na co liczyłby diabeł, znając swego Stwórcę lepiej od najznamienitszych teologów czasów naszych i dawniejszych, lepiej od zastępów aniołów, księstw, mocy, cherubinów, serafinów i tronów? Czy Pan Bóg w swej nieskończonej władzy nie mógłby jednym słowem in saecula saeculorum strącić Lucyfera w przepaść, choćby tak widowiskowo, jak to nam przepowiada objawienie świętego Jana? Mógłby, bez kwestii, ale nie chce. Nie chce, bo diabeł widocznie jest mu niezbędny, w strukturze świata stworzonego niezastąpiony i konieczny. Wrócimy niebawem do tej niezbędności. Jeśliby diabła poważnie przeciwstawić Bogu, jeśliby go nazwać wrogiem złowrogim i godnym nieodwołalnego potępienia, to uczynić to można bez popadania w trudności chyba jedynie na płaszczyźnie dualistycznej. Tylko tam, gdzie gnostycy pierwszych wieków po Chrystusie zrównywali dobrego i złego Boga tak pod względem mocy, jak i odwieczności, szukać by można odpowiedzi na pytanie, dlaczego Bóg diabelstwa nie ukróci. Tam też łatwiej było o odpowiedź na starożytne unde malum?, na szukanie sensu bólu, cierpienia i niesprawiedliwości. Te łatwe odpowiedzi przyciągały przecież przez wieki umysły tej miary, co święty Augustyn z Hippony. Ale jeśliby diabła Bogu nie przeciwstawiać, to jakież jest inne wyjście? Może uznać rzecz najoczywistszą na świecie, poświadczoną dobrze w księgach Starego Testamentu: diabeł nazywany aniołem zbuntowanym to anioł wyznaczony do specjalnych poruczeń, w równym stopniu niewdzięcznych i upokarzających, co niezbędnych i koniecznych w Boskiej dialektyce dobra i zła. Diabeł jako sługa, porucznik Pana Boga, którego naczelną misją jest wodzić na pokuszenie, to pomysł ani nowy, ani oryginalny – znamy go dobrze z niektórych interpretacji rabinicznych. Nowym pomysłem byłoby zachować go dla treści nowotestamentalnych, w których – zgodnie z klasyczną wykładnią chrześcijańskiego diabelstwa – powraca subtelnie pognostycka wizja zrównoważonej, ale na dziwnej zarazem i niewytłumaczalnej równowadze opartej, walki między Bogiem i Szatanem. Pognostycka, więc już nie gnostycka, bo okrojona w kwestii najdonioślejszej: zło i dobro nie są tu równie odwieczne. Szatan dwoi i się troi, bo oto jest zarazem wrogiem Boga i Jego sługą, zarazem nienawidzi Go, ale nic bez Jego przyzwolenia nie wskóra. Czy zatem wizja nowotestamentalna istotnie prezentuje obraz diabła będący konsekwencją dualizmu, usuwając jednocześnie dualizm jako taki: został zatem skutek bez przyczyny, przypadłość bez substratu, uśmiech bez kota? Czy rzeczywiście demonologia Nowego Testamentu skłania nas wyłącznie ku wizji równoważnego zmagania sił z natury swojej nierównoważnych? Pociągająca to kwestia, lecz na inną okazję. Pozostańmy, póki co, przy diabelstwie starotestamentalnym. Bo co to właściwie znaczy „być na usługach Pana Boga?” Rozpatrzmy rzecz następującą: byłbyż dobry…