„Z upodobania i natury jestem heretykiem – mówi Nowosielski. – Mnie się wydaje, że kontrowersja pomiędzy ortodoksją i herezją to jedna z najpiękniejszych kontrowersji, jakie mogło przynieść doświadczenie religijne człowieka. Gdyby była tylko ortodoksja, to byłby jeden wielki trup religii, a gdzie by była tylko herezja, to byłby jeden wielki chaos. A ten ciągły, nieustający dialog i kontrowersja pomiędzy ortodoksją i herezją stanowią o prawdziwym życiu religijnej świadomości człowieka”.
teologia negatywna
Dziś nie ulega wątpliwości, że Jerzy Nowosielski był jednym z najciekawszych współczesnych myślicieli teologicznych. Jego publikowane w latach osiemdziesiątych rozmowy ze Zbigniewem Podgórcem czy eseje z tomu Inność prawosławia weszły do kanonu klasyki polskiej myśli religijnej. Gdy powstawały, niełatwo było je opublikować, tak bardzo szokowały zuchwałością myśli i brakiem katechizmowej poprawności. Teologia Nowosielskiego zbudowana jest jednak na rzetelnej wiedzy – mało kto może się z nim równać, jest w równym stopniu teologicznym erudytą, co znawcą doktryn ezoterycznych, religii pozachrześcijańskich i całej historii filozofii. „Ogromnie cenię w myśleniu Nowosielskiego szerokość spojrzenia – napisze ojciec Wacław Hryniewicz. – On rzeczywiście myśli, spoglądając na boki, na wszystkie strony”.
„Szerokość spojrzenia” i uczciwość w zgłębianiu tajemnic wiary doprowadzą artystę do wypracowania postawy, która odrzuca sztywne ortodoksje, piętnuje duchowy konformizm i wzywa do wysiłku osobistego myślenia. W polskim środowisku teologicznym – jeśli takie istnieje – Nowosielski jest wyjątkiem. Warto prześledzić drogę jego formacji duchowej, dla której kluczowe okazują się właśnie lata pięćdziesiątych – z ich bezdomnością i wykorzenieniem, tumultem sumienia i huśtawką emocji. To wtedy formuje się jego niezwykła, duchowa suwerenność, odwaga w formułowaniu myśli i samodzielności sądów. Wtedy także rodzi się Nowosielski monumentalny, świetnie radzący sobie z sakralną przestrzenią.
Na początku droga prowadzi przez pustynię. Jako typowy homo religiosus Nowosielski wszystko przeżywa religijnie, nawet własny ateizm, „najbardziej podstawowe doświadczenie metafizyczne”. „Taki absolutny ateizm, doświadczenie nieistnienia Boga – tłumaczy po latach – jest przeżyciem głęboko mistycznym, to jest przecież teologia negatywna, apofatyczna. Ja wtedy uwolniłem się od obrazu Boga, który był prawdopodobnie projekcją ojca – Jung by to nam najlepiej wytłumaczył. Uwolniłem się od tych projekcji i wyszedłem na wolność. Dopiero wolny człowiek może coś zrozumieć naprawdę”.
Okres ateizmu Nowosielskiego przypada na lata 1943–1954. Sam malarz będzie sobie cenił ten etap biografii, dzięki któremu przejdzie na wyższy, dojrzalszy poziom myślenia o Bogu. Nawet w okresie wiary „w niebyt Boga” nie zrywa kontaktu z Cerkwią, z powodu „wielkiej poezji tych obrzędów”. Jako zdeklarowany ateista chodzi więc na nabożeństwa i ma towarzyski kontakt ze środowiskiem prawosławnych. „I kiedyś przyszło olśnienie – mówi po prostu Nowosielski. – Wiosną 1954 roku w Łodzi, idąc ulicą, spojrzałem na cerkiew katedralną, którą często odwiedzałem, i nagle, w tym momencie wszystko mi się odwróciło, to była pewność. Są rzeczy, które się bardzo dobrze pamięta. Powróciłem do wiary, ale zupełnie innymi drzwiami, niż do niej wszedłem”.
W sztuce Nowosielski czerpie z wielu źródeł, jest po trosze samoukiem. W praktykowaniu teologii miał mistrza: religijną wyobraźnię rozbudził w nim ks. Jerzy Klinger, prawosławny teolog, filozof i poeta. „W kontakcie z Nim – będzie po jego śmierci wspominał malarz – człowiek zaczynał rozumieć, że wszelka ortodoksja »statyczna«, to tylko lenistwo duchowe i intelektualne, to po prostu zwykły konformizm!” Trudno oprzeć się wrażeniu, że opisując przyjaciela, Nowosielski formułuje własne credo i zobowiązanie do kontynuacji jego drogi.
„jurodiwy”
Trzeba przyznać, że Nowosielski otrzymał solidną teologiczną formację już w młodym wieku. Spośród czytanych wtedy lektur wymienia pisma Ojców Kościoła, literaturę ascetyczną w języku starosłowiańskim, na przykład Drabinę duchową św. Jana Klimaka i dzieła z historii Kościoła prawosławnego. Pytany o najważniejsze lektury, zawsze jednak na pierwszym miejscu wymienia Biblię – pierwszą w całości przeczytaną książkę w młodości – a w niej ukochane księgi Starego Testamentu: Genesis, Pieśń nad pieśniami, Księgę Hioba. „Z ksiąg Nowego Testamentu nie daje mi spokoju Apokalipsa – dodaje. – Gdy byłem młody, bardzo sugestywnie oddziaływała na moją wyobraźnię. (…) Biblia jest bardzo piękną literaturą, to jest historia literatury żydowskiej. Tam jest wszystko. Tam jest poezja, mitologia, historia, erotyka, kryminał – wszystko!”
Teologiczna pasja artysty jest zaraźliwa, do wspólnych lektur i dyskusji wciąga najbliższych przyjaciół. Mieczysław Porębski wspomina, jak czytali wspólnie Listy do Erazma z Rotterdamu Lutra, który przeciwstawił się Kościołowi rzymskiemu i zaproponował osobiste przeżywanie religii, powrót do źródeł, do czytania Biblii – wartości bliskich prawosławiu. „Czytał mi także etiopskie teksty liturgiczne. To były wizje raju, Sądu Ostatecznego, wyobraźnia niespokojna, zmysłowa, bliższa Koranowi niż Staremu Testamentowi – obraz ważniejszy niż słowo”.
W teologicznym rozbudzeniu Nowosielskiego niebagatelny udział ma także środowisko miesięcznika „Znak”. Pierwszy, fundamentalny artykuł: Uwagi o roli malarstwa w Kościele wschodnim (nr 10/1959), uzbrojony w aparaturę uczonych przypisów – artysta pisze na zamówienie redaktor Hanny Malewskiej. To prawdziwie pionierska publikacja: polska literatura przedmiotu jest wtedy żadna, cała uzupełniająca artykuł bogata bibliografia jest obcojęzyczna. Erudycyjny esej o ikonach i bizantyńskiej liturgii zapoczątkuje wieloletnią współpracę z miesięcznikiem. To właśnie dla „Znaku” Nowosielski sformułuje swoje najważniejsze, teologiczne wypowiedzi: artykuły Mistagogia malowanego wyobrażenia Ukrzyżowania Pańskiego (nr 12/1964), Ucieczka na pustynię (nr 4/1966), czy Między Kaabą i Parthenonem (nr 7–8/1968). Na łamach miesięcznika ukażą się także pierwodruki najważniejszych rozmów Zbigniewa Podgórca z malarzem, na tyle bulwersujące, że opatrzone na wszelki wypadek przez redakcję „glosami” w postaci artykułów Ryszarda Przybylskiego czy Jacka Salija OP. Zebrane w tomach Wokół ikony (1985) i Mój Chrystus (1993), a także wydane ponownie przez Znak w 2009 roku, uzupełnione o znaczące inedita – będą miały niezwykle szeroki i żywy oddźwięk, stając się zaczynem teologicznych dysput, choć także źródłem kontrowersji i zgorszenia. „Nieoswojoną teologię” Nowosielskiego komentują kapłani, wybitni myśliciele i filozofowie.
„Ponadwyznaniowość” myśli Nowosielskiego, śmiałość jego intuicji, absolutne otwarcie na bogactwo innych religii – intrygują największych sceptyków. Krzysztof Teodor Toeplitz, oddalony od spraw Kościoła, lecz zafascynowany odwagą duchowych dociekań malarza, zobaczy w nim heretyka w znaczeniu niemal średniowiecznym. „Tak jak Nowosielski mówili heretyccy prorocy. Tak mówią też »jurodiwi«, nawiedzeni religijnie wędrowcy, częsty element kultury prawosławnej. Otarcie się o to doświadczenie jest szokiem”.
Teologia Nowosielskiego rozwija się niezależnie, niejako „obok” jego religijnych konfesji, jakby ponad osobistym wyznaniem wiary. Wokół tożsamości religijnej malarza narosło zresztą wiele nieporozumień. „Przyznaje się” do niego kilka Kościołów, on sam nie tyle zmienia poglądy, ile inaczej rozkłada akcenty w swoich wyznaniowych deklaracjach. Z biegiem czasu coraz bardziej wznosi się ponad kościelne struktury, ubolewając, że Kościół i chrześcijaństwo, miast być wydarzeniem – staje się coraz bardziej instytucją, urzędem.
milczenie o Bogu
Wracając po okresie ateizmu do Kościoła wschodniego, artysta wybiera – jak sam mówi – „rozszerzone prawosławie”. Przeżywa okres wielkiej gorliwości, właśnie wtedy odnawia małżeńskie śluby w cerkwi, przez moment marzy nawet o stanie duchownym, rozważając poważnie przyjęcie święceń diakonatu. Wejście na drogę życia konsekrowanego odradza mu ostatecznie ks. Klinger – znający wszystkie słabości, ale także niezależność przyjaciela. Bo Nowosielski nie mógłby podporządkować się jakiejkolwiek kościelnej strukturze i dyscyplinie. Pozostanie teologiem-amatorem, w najpiękniejszym znaczeniu słowa amator: miłośnik, entuzjasta. Przez całe życie będzie nieustannie poszerzać swoją wiedzę, odpowiedzi na dręczące go pytania szukając także daleko poza granicami Kościoła – w buddyzmie, hinduizmie, wśród różnych sekt i odszczepieńców. Niektóre idee szczególnie zajmą jego uwagę, wciąż będzie do nich wracał w tekstach i wywiadach: apokatastaza, czyli nadzieja powszechnego zbawienia; teoria „metahistorii” wzięta od Bułhakowa; wizja „katastrofy kosmicznej” i buntu aniołów; idea sofiologii Sołowjowa; wreszcie nauka o Bożym Miłosierdziu według objawień siostry Faustyny, ale także według tradycji mariawitów i objawień mateczki Kozłowskiej – pierwszej kobiety wyklętej imiennie przez Kościół rzymskokatolicki.
Gdy krakowscy franciszkanie zaproszą Nowosielskiego na konferencję Mówić o Bogu, odpowie: – Czy nie przystojniej o Bogu milczeć? – Ulubionym tekstem artysty staje się wykład teologii mistycznej Pseudo-Dionizego Areopagity, podsunięty mu jeszcze przez Klingera – prawdziwa, ciągnąca się przez kilka stron, litania określeń, którymi nie da się opisać Boga: „Bóg nie jest ani duszą, ani inteligencją, nie ma ani wyobraźni, ani pojęcia, ani rozumu, ani pojmowania; on nie jest ani słowem, ani myślą, (…) nie jest ani liczbą, ani porządkiem; wielkością ani małością, równością ani nierównością, podobieństwem ani niepodobieństwem. (…) Nie można wypowiedzieć o Nim ani absolutnego twierdzenia, ani negacji absolutnej…”. Według Dionizego – Bóg jest całkowicie poza myślą i językiem, ponad wszelką afirmacją, ale także ponad wszelką negacją. Jesteśmy bezsilni wobec Pierwszej Osoby Boskiej, która przed naszą świadomością jest i prawdopodobnie przez całą wieczność pozostanie zakryta.
Teologia Nowosielskiego oprze się jednak na paradoksie: połączy głębokie przekonanie o niedostępności Boga – z zuchwałością szukania do Niego dróg, tropienia Jego śladów w świecie. To tylko pozorna sprzeczność. Swoją teologię artysta wyprowadza z prawosławnej myśli św. Grzegorza Palamasa i tradycji hezychastów, którzy mówią o całkowitej transcendencji, niemożności opisania istoty Boga – a zarazem o działaniu „niestworzonych, boskich energii”, poprzez które Bóg objawia się światu. Według św. Grzegorza – jak pisze Leonid Uspienski w Teologii ikony: „Istota i energia są dwoma przejawami istnienia Boga, toteż samo imię Boga odnosi się zarówno…
