Historii elit polskich jak dotąd nie ma i chyba jeszcze długo nie będzie – istnieją cząstkowe opracowania, sielanki i pamflety. Gdyby powstała, musiałaby liczyć trzy lub cztery tomy, najlepiej w kilku wersjach: osobno historia elit władzy, pieniądza i elit intelektualnych oraz osobno historia poszczególnych epok, tak żeby nie trzeba było czytelnikowi tłumaczyć, co stało się z grupą, która w poprzednim tomie była jeszcze elitą, a w następnym, z powodu gwałtownego obrotu koła fortuny, jest już obiektem represji lub po prostu wegetuje sobie cichutko pod miotłą niechętnej jej władzy. Mimo to z pewnością nie udałoby się uniknąć świętego oburzenia pominiętych, bo przecież elitarność jest pojęciem uznaniowym i gdyby uwzględnić wszystkie pretensje do tego tytułu, wówczas grup elitarnych nie sposób by zliczyć. Mieliśmy przecież najliczniejszą szlachtę na świecie, ponadto inteligentów w dziurawych spodniach, bohaterów walki o wolność naszą i cudzą, swoich ludzi wśród badaczy i pionierów obu Ameryk, Australii i Syberii, w awangardzie światowego proletariatu i pośród budowniczych Izraela, mieliśmy też Kopernika, Skłodowską-Curie i Conrada, Żwirkę i Wigurę, swojego człowieka w kosmosie i na Stolicy Piotrowej, Piasecką-Johnson oraz Wałęsę – wymieniać można długo.
Historia polskich elit z konieczności musi więc być poszatkowana – bo zabory, zniesienie pańszczyzny, wojna, komunizm i wreszcie wolnorynkowa transformacja raz za razem, bardziej lub mniej brutalnie, przewracały istniejący społeczny porządek, hierarchie i „kolejność dziobania”. Powinna być również fragmentaryczna, nie może uwzględniać wielu postaci i nawet grup, którym z czyjegoś punktu widzenia miano elitarności bezwzględnie się należy. W historii Polski niewiele lub zgoła nic nie pisze się o elitach i wybitnych postaciach zamieszkujących ziemie dawnej Rzeczypospolitej mniejszości – takich jak prominenci ukraińskiego, białoruskiego i litewskiego ruchu narodowego, żydowscy cadycy i w ogóle Żydzi, którzy rozjechali się po świecie w poszukiwaniu bardziej gościnnych krajów. Wciąż nie ma elementarnych naukowych opracowań dziejów carskich, pruskich i austriackich namiestników oraz wielkorządców Polski z XIX wieku. Do tej pory brak także pomysłu, jak pogodzić „elitarność” bojowników o wolność, buntowników i dysydentów, którzy po śmierci trafiają na pomniki i do podręczników, z „elitarnością” tych, którzy za ich życia przypatrywali się tym wysiłkom z bierną sympatią lub zdziwieniem z wyżyn dobrze opłacanych posad i rodzinnych majątków. W swym postrzeganiu narodowej przeszłości Polacy lubią bowiem obdarzać szacunkiem tych, którzy z władzą mieli na pieńku, łatwo natomiast zapominają o blasku, jaki niegdyś bił od zaborczych i komunistycznych instytucji oraz skupionych wokół nich elit.
Innymi słowy, pytanie, kto w naszej historii zasługuje na miano elity, a kto w żadnym razie, długo jeszcze pozostanie kontrowersyjne.
Szlachta i magnaci
W miarę klarowną sytuację mieliśmy przed rozbiorami – kryterium przynależności do elity stanowiło szlachectwo. Dopracowane w XVI wieku prawa oddzielały szlachtę od reszty społeczeństwa w bezwstydnie wyraźny sposób i to nie tylko w sferze politycznej i ekonomicznej (prawo do nabywania ziemi). Od 1532 roku karą za zabicie szlachcica przez człowieka innego stanu była śmierć (przy czym dostojny topór zarezerwowany był dla warstwy szlacheckiej, plebejuszom zaś pozostawał sznur, ćwiartowanie itd.); jeśli natomiast mordercą był szlachcic, płacił odszkodowanie według taksy: pod koniec XVI wieku było to od 480 do 240 grzywien za innego szlachcica (przy czym zabójstwo przy użyciu rusznicy wyceniono najwyżej – zapewne stosowanie jej wskazywało na mord z premedytacją), z kolei za plebejusza 30 grzywien. Jedynie życie rajców miejskich – lwowskich, warszawskich, poznańskich, toruńskich i gdańskich – kosztowało tyle, co szlacheckie.
Zarazem szlachectwo było pojęciem „kultowym”. „Szlachetnie urodzeni” żyli bowiem w przekonaniu, że od chłopów i Żydów różniło ich pochodzenie od synów Noego, a od cudzoziemców – proweniencja od legendarnych Sarmatów. Teoriom tym odpowiadały równie fantastyczne genealogie rodzinne, często sięgające starożytnego Rzymu, i doprawdy bardzo trudno stwierdzić, czy na poważnie w nie wierzono, czy tylko nad wyraz się w nich lubowano.
W dawnej Rzeczpospolitej było wprawdzie wiele zamożnych rodzin mieszczańskich i żydowskich, które majątkiem nieraz przewyższały bogatą szlachtę, lecz rzeczywisty awans wiązał się wyłącznie z nobilitacją. Rzecz jasna, coś takiego bezbrzeżnie oburzało szlachtę rodową, o czym świadczą liczne wydania Liber chamorum, skrupulatnego rejestru ponad dwu i pół tysiąca plebejuszy, którzy „klejnot” sobie przywłaszczyli. Z innych źródeł wiemy jednak, że operacja taka, choć trwała zazwyczaj dwa pokolenia i wymagała nakładów finansowych, była dość częsta. Ubogi szlachcic na przykład wydawał córkę za majętnego mieszczanina (przy czym oszczędzał na posagu, bo panna wnosiła klejnot w wianie), a ten przyjmował nazwisko żony i jeśli nie skąpił pieniędzy na reprezentację, wychowywał dzieci na szlachciców.
Jak wiadomo, szlachta była równa w oczach prawa i przy wielu okazjach nawet magnaci kultywowali tę fikcję – tak że cała była czymś na kształt wielkiej rodziny „panów braci”. Zróżnicowaniu i zaspokojeniu snobizmu służyły zatem, jako że tytuły arystokratyczne były zabronione, rozmaite godności urzędowe.
Urząd zaspokajał ambicję, nawet jeśli był fikcyjny; w ostatnich latach Rzeczpospolitej tytuły stolników, cześników, podkomorzych i innych urzędnicy królewscy sprzedawali po kilkanaście dukatów. Te obdarzone realną władzą (przede wszystkim dworskie i centralne, poza tym wojewodów i kasztelanów) dawały jednak wielkie przywileje i bywały odskocznią do gigantycznych fortun rodzinnych. Kanclerz Zamoyski zaczynał karierę z czterema wsiami odziedziczonymi po ojcu; po trzydziestu latach miał już 200 wsi i 11 miasteczek. Jego metoda była dość prosta: w procesach o własność odkupywał prawa przegrywającej strony, po czym, dzięki swym wpływom w trybunale, szybko wygrywał beznadziejne z pozoru sprawy.
Urzędom odpowiadały ściśle określone sposoby tytułowania ich właścicieli podlegające podobnej inflacji. Jeszcze w XVI wieku „wielmożni” byli tylko senatorowie (wojewodowie i kasztelani), zwrot „Wasza Miłość” stanowił tytuł królewski, „urodzony” zaś godność szlachcica na urzędzie. Z czasem z „Waszej Miłości” powstały „Waszmość Pan/Pani”, potem „Waćpan” i Waćpanna”, a w końcu pogardliwe „Asan” i „Acan”. Koniec XVIII i początek XIX wieku, gdy wszyscy potomkowie najdrobniejszych, czysto fikcyjnych urzędników mieli się za „Jaśnie Oświeconych Państwa”, był z pewnością szczytem tej tytułomanii. Jeszcze przed II wojną do wszystkich „kulturalnych ludzi” wypadało się zwracać „Wielmożni Państwo”, z kolei chłop nazywał dziedzica „Jaśnie Panem”. Toteż dzisiejsze odchodzenie od form „Pan/Pani” w wielu dziedzinach życia wypada uznać za ostateczne pożegnanie się ze szlachecką tradycją – lub może ze słodką fikcją, że wszyscy pochodzimy od szlachty.
Pozostałe metody wynoszenia się ponad „panów braci” wymagały znacznych kosztów. Sumy wydawane przez staropolską magnaterię na bale, festyny, uczty i polowania bez wątpienia były horrendalne. O groteskę wydaje się też ocierać upodobanie magnatów do ociekających złotem i kosztownościami strojów, do gigantycznych parad z setkami wystrojonych sług, na koniach pomalowanych na czerwono i z podkowami ze srebra. O uroczystym wjeździe jednego z posłów Rzeczpospolitej do Stambułu poseł holenderski pisał:„Wszystko, co próżność wynaleźć może,zostało [w tym dniu] przewyższone”.Z drugiej strony warto przypomnieć, że dopóki w Polsce istniało ziemiaństwo, szlachcic w podróży w każdym mijanym dworze mógł się spodziewać gościny, za którą nie tylko nie płacił, lecz w dodatku bywał obdarowywany na pożegnanie.
Ostentacyjne „zastaw się, a postaw się” może dziś wywoływać uśmieszek politowania. Niestety polskiej magnaterii stawiano cięższe zarzuty. Po upadku Rzeczpospolitej nie było chyba w Polsce historyka, który nie przypisywałby „karmazynom” części odpowiedzialności za tę tragedię. Kraj, w teorii będący wspólną własnością wszystkich „szlachetnie urodzonych”, w praktyce z czasem został zdominowany przez kilkadziesiąt zamożnych rodzin, wokół których skupiały się szersze lub węższe kręgi krewnych, powinowatych oraz „klientów” – na ogół obdzielanych rozmaitymi dworskimi tytułami. Proces kumulacji dóbr ziemskich w rękach nielicznych, a tym samym gwałtownego rozwarstwienia szlachty, przyśpieszył pod koniec XVI wieku. Gdy w następnym stuleciu na wojewodzie kijowskim Konstantym Wasylu wygasła linia książąt Ostrogoskich, pozostało po nim 1300 wsi, 100 miasteczek i 40 zamków. Indywidualnym rekordzistą w bogaceniu się był chyba słynny z Trylogii Jarema Wiśniowiecki – w ciągu 17 lat liczba jego poddanych wzrosła z ok. 4600 do mniej więcej 230 tysięcy, czego nie powstydziłby się niejeden udzielny książę niemiecki.
Magnaci byli wszechpotężni na wschodzie Rzeczpospolitej, gdzie drobny posiadacz był całkiem bezradny w sporze z „karmazynem”; nawet jeśli cudem wygrał sprawę w sądzie, nie mógł wyroku wyegzekwować, przeciwnik dysponował bowiem własną milicją liczącą po kilka tysięcy ludzi. Jednak nawet w etnicznej Polsce koncentracja własności ziemskiej przebiegała dość gwałtownie. Stanisław Lubomirski w 1613 roku odziedziczył 80 wsi, zamek w Wiśniczu i kamienice w Krakowie; w 1642 roku miał już 296 wsi, 157 folwarków, 10 zamków i 1/3 Jarosławia.
Skupywaniu majątku sprzyjały wszelkiego rodzaju katastrofy: susze, powodzie, nieurodzaj, a po 1648 roku liczne wojny i „ruchawki”. W ich wyniku posiadacze jednej lub kilku wiosek tracili zbiory lub możliwość zbytu, a wraz z nimi kruchą płynność finansową, magnaci zaś mieli zapasy, majątki w innych częściach kraju, kredyt w mieście oraz gotówkę.
Potęga wielkich rodów naginała prawo do swoich potrzeb – aby utrzymać w jednym ręku swoje posiadłości, magnaci uzyskiwali przywilej wyłączania pewnych dóbr spod reguł prawa spadkowego. W ten sposób tworzono tzw. ordynacje – niepodzielną część majątku dziedziczoną tylko przez najstarszego syna. Dzięki temu magnackie rody, otoczone wianuszkiem krewnych i klientów, żeniące się między sobą, wyrastały na niezależnych władców całych połaci kraju, zwłaszcza na Litwie i Ukrainie.
Nieustanna rywalizacja między nimi, a zwłaszcza prywatne wojny pomiędzy magnatami oraz antykrólewskie rokosze, rezultat tyleż umiłowania wolności, co niekontrolowanej ambicji, niewątpliwie nie przyczyniały się do stabilności i dobrobytu Rzeczpospolitej. Skądinąd wybieralność tronu sprawiała, że pułap tych ambicji ustawiony był chorobliwie wysoko. Wszystkie magnackie rodziny marzyły o tym, aby kogoś ze swoich osadzić na tronie lub żeby przynajmniej ich głos zaważył podczas elekcji, a każdy kolejny władca automatycznie stawał się wrogiem przegranego stronnictwa. Prawidłowość tę najjaskrawiej widać w czasach króla Stasia, któremu większość szlachty nigdy nie wybaczyła, że z przedstawiciela drugorzędnej rodziny (choć po matce był krewnym Czartoryskich), legitymującej się śmiesznym herbem Ciołek, awansował na ich monarchę. Jan Sobieski, cieszący się o niebo większym autorytetem, nie tylko nie potrafił doprowadzić do elekcji swego syna, ale wręcz spowodował powstanie potężnej magnackiej koalicji, która przyczyniła się do uchwalenia prawa zakazującego wyboru kolejnego „rodaka”. Zwolennikom konfederacji barskiej i targowickiej mogły nie odpowiadać reformy Poniatowskiego, lecz przede wszystkim nie podobał im się sam Stanisław August, parweniusz, który zapragnął zostać „tyranem”.
Warto pamiętać, że targowiczanie nie byli płatnymi zdrajcami – byli to jedni z najbogatszych ludzi w Polsce, którzy sami wydali olbrzymie sumy na łapówki dla dworaków carycy Katarzyny, aby ci skłonili ją do interwencji w Rzeczpospolitej, ponieważ w głównej mierze chcieli zrzucić z tronu „uzurpatora”.
InteligencjaNa okres stanisławowski przypada ponadto faza tworzenia się w Polsce zalążków nowej elity – kadr fachowych i intelektualnych, z których z czasem powstać miała tzw. inteligencja. Było to wynikiem celowych działań samego króla oraz otaczających go zwolenników oświeceniowych reform, w znacznej części niezbyt bogobojnych księży – obok mecenatu kulturalnego trzeba tu wspomnieć w szczególności o odnowieniu uniwersytetów, założeniu Szkoły Rycerskiej i sieci szkół pod auspicjami Komisji Edukacji Narodowej. Mniej niż trzy dziesięciolecia działalności tych instytucji wystarczyły, aby wykształcić zupełnie nową, postępowo-patriotyczną elitę, która stanowiła większość posłów na Sejm Czteroletni, a potem, już po III rozbiorze, podjęła świadome działania w celu „zachowania narodowości” pod obcym panowaniem. Rzadko się dziś pamięta, że Konstytucja 3 Maja, ukoronowanie owych reform, była także końcem oficjalnej równości polskiej szlachty; jednym z jej najbardziej rewolucyjnych postanowień było wszakże pozbawienie szlacheckiej „gołoty” (czyli szlachty, której odebrano ziemie) praw politycznych. W mniemaniu oświeconych reformatorów wyłącznie bogactwo dawało gwarancję politycznego rozumu, a także złudzenie nieprzekupności. Od oświecenia edukacja stała się jednym z atrybutów elitarności – nawet jeśli majątek nie szedł z nią w parze, to niewątpliwie zapewniała znalezienie płatnej pracy, zwłaszcza że aż do czasów międzywojennych krąg osób wykształconych zwiększał się bardzo powoli. Przede wszystkim jednak matura dawała przepustkę do „dobrego towarzystwa”, była legitymacją „człowieka kulturalnego”, który z czasem wyparł szlachcica jako ten, który sam siebie uważał za elitę narodu. Rzecz jasna, proces ten trwał długie dziesięciolecia i jakkolwiek w XIX wieku hrabiów w Polsce było zapewne więcej niż profesorów uniwersyteckich, to żaden z nich nie wydałby córki za mąż za profesora, a tylko niewielu usiadłoby z nim do stołu. Uroki szlachectwa pozostały żywe aż do międzywojnia, choć konstytucja marcowa z 1921 roku zniosła tytuły arystokratyczne, a większość ziemi od dawna nie należała już do prawdziwych ziemian. Trzeba też pamiętać, że procesowi rozpadu barier stanowych towarzyszył równie powolny proces rozlewania się poczucia tożsamości narodowej na szersze kręgi społeczeństwa. Polskość była pojęciem ekskluzywnym jeszcze w czasie powstania styczniowego, gdy – jak wiemy z utworów takich jak Rozdziobią nas kruki i wrony – chłopi obojętnie przyglądali się walce „panów” z „Moskalami”. Wrogość chłopów wobec szlachty, która najbrutalniejszy wyraz znalazła w czasie tzw. rabacji galicyjskiej, długo oznaczała również nieufność wobec idei polskiego patriotyzmu (jeszcze w czasach międzywojennych chłopi stanowili niemal trzy czwarte społeczeństwa)….
