Dobroczynna i społeczna działalność Kościoła – z punktu widzenia teorii społecznej – mieści się w tzw. trzecim sektorze. W przestrzeni społecznej można bowiem wyróżnić trzy działy: jeden związany z państwem, drugi z biznesem i trzeci niezależny od dwóch pierwszych składający się – ujmując ogólnie – z organizacji pozarządowych (lub non profit). W ramach trzeciego sektora wylicza się najczęściej kilka typów organizacji pozarządowych: organizacje dobroczynne, wzajemnościowe, rzecznicze, strażnicze, infrastrukturalne, ośrodki analityczne, organizacje nieformalne oraz organizacje religijne. Wśród tych ostatnich można wymienić dwa zasadnicze typy: 1) podmioty przyparafialne, o charakterze wyraźnie członkowskim, powstające oddolnie, które trafnie opisuje termin „religijne organizacje wspólnotowe”, oraz 2) instytucje kościelne mające osobowość prawną, dostarczające usług społecznych. Oba typy organizacji tworzą w obrębie trzeciego sektora tzw. kościelny trzeci sektor.
Wielkość kościelnego sektora
Zgodnie z ostatnim badaniem spisowym (rok 2008) przeprowadzonym przez Instytut Statystyki Kościoła Katolickiego działa w Polsce 60 tys. religijnych organizacji wspólnotowych. Zrzeszają one 2 miliony 675 tys. członków. W latach 1998–2003 mieliśmy do czynienia z szybkim wzrostem liczby tych organizacji oraz znacznym zwiększeniem się liczby osób w nich zaangażowanych. Od 2003 r. utrzymuje się tendencja wzrostowa, ale już znacznie mniej intensywna. Oprócz wzrostu liczby organizacji, w ciągu ostatnich kilkunastu lat znacznie zwiększyła się też ich różnorodność. W 1998 r. funkcjonowało 251 rodzajów religijnych organizacji wspólnotowych, w roku 2003 było ich 336, w roku 2008 ich liczba wzrosła aż do 2104. Natomiast liczba kościelnych instytucji w Polsce wynosi dokładnie 2216. Są to podmioty zarejestrowane (mające osobowość cywilnoprawną jako organizacje Kościoła katolickiego) na podstawie umowy o stosunku państwa do Kościoła katolickiego z 1989 r.
Choć liczby te wskazują, że kościelny trzeci sektor stanowi istotną część całego polskiego trzeciego sektora (cywilnych organizacji aktywnych w 2008 r. było 79,9 tys.), składające się nań instytucje kościelne i cywilne są tak odmienne jakościowo, że takie porównywanie nie jest możliwe. Celem niniejszego tekstu jest ukazanie właśnie tej specyfiki kościelnego trzeciego sektora.
Powstawanie
W przeważającej mierze religijne organizacje wspólnotowe zakładane są przez duszpasterzy. Jedynie co piąta organizacja została założona przez inne osoby fizyczne. Zatem kontekstem powstawania organizacji religijnych jest przede wszystkim lokalna społeczność religijna. Natomiast instytucjonalne organizacje kościelne, przeciwnie, powstają jako element „obcy” w społecznościach lokalnych, najczęściej poprzez „przeszczepianie” istniejących już w innych miejscach struktur organizacyjnych.
W historii religijnych organizacji istnieją wyraźnie dwie cezury: rok 1945 oraz rok 1989. Przed 1989 rokiem powstało 38% istniejących dziś organizacji, a po 1989 pozostałe 62%. Obydwie cezury stanowią granicę okresów intensywniejszego wzrostu liczby organizacji. Przeciętna religijna organizacja wspólnotowa istnieje 13 lat, natomiast uśredniona instytucja kościelna jest starsza, jej wiek wynosi 21 lat, choć i tak po 1989 r. powstało aż 85% takich podmiotów. W porównaniu z organizacjami cywilnymi przed 1989 r. powstał znacznie większy odsetek podmiotów religijnych. Dopiero pod koniec lat 90., liczba powstających podmiotów cywilnych przekroczyła liczbę tworzonych organizacji kościelnych.
Usieciowienie
Organizacje kościelne – zarówno wspólnotowe, jak i instytucjonalne – rzadko wchodzą w związki z innymi organizacjami. Jedynie co piąta jednostka jest włączona w szersze struktury. Nie współpracują również z administracją publiczną i pod tym względem stanowią przeciwieństwo organizacji cywilnych. Ponadto sektor religijnych organizacji wspólnotowych nie uczestniczy w konsultacjach społecznych. Podejmowanie takiej działalności deklaruje jedynie 3% badanych podmiotów. Niemal żadna z tych organizacji nie posiada statusu organizacji pożytku publicznego.
Nieco bliższe organizacjom cywilnym pod tym względem są kościelne organizacje instytucjonalne. Aż 40% z nich należy do szerszych struktur organizacyjnych, a zdecydowana większość współpracuje z administracją publiczną. Ponadto odsetek instytucji kościelnych mających status organizacji pożytku publicznego (OPP) jest niemal taki sam jak organizacji cywilnych (około 8%).
Rodzaje działalnościRóżnica pomiędzy religijnymi organizacjami wspólnotowymi a organizacjami instytucjonalnymi najbardziej zaznacza się poprzez rodzaje i formy działalności. Połowa całej działalności organizacji wspólnotowych skupia się na liturgii, 11% to działalność charytatywna, 10% obejmuje organizację życia społeczności lokalnej (parafii). Jedynie 8% aktywności parafii zajmuje formacja religijna, kolejne 8% to działalność kulturalna. Następne 3% stanowi organizacja czasu wolnego oraz organizacja pielgrzymek i rekolekcji, niemal tyle samo opieka duchowa. Pozostałe kategorie działań: działalność pedagogiczna, działalność porządkowa w parafii, pomoc uzależnionym, działalność wydawnicza oraz ochrona zdrowia, są raczej słabo reprezentowane. Organizacje wspólnotowe dążą do swoich celów, opierając się na regularnych i częstych spotkaniach. 75% wszystkich organizacji kościelnych spotyka się przynajmniej raz w miesiącu, jedynie 15% kilka razy w roku, 2% jeszcze rzadziej lub w ogóle. Organizacje instytucjonalne Kościoła katolickiego ok. 33% swojej aktywności kierują na pomoc społeczną. Nieco mniejszą część, ale również znaczącą (27%),…
