W dniu urodzin słyszymy od bliskich „sto lat”, a jakby tego jeszcze było mało, kolejna zwrotka powszechnie znanej urodzinowej piosenki zmienia stuletni standard na „jeszcze dłużej”. Życząc solenizantowi w radosnym uniesieniu długiego życia na ogół nie zastanawiamy się, czy przypadkiem sto lat już nie wystarczy. Nie pytamy też solenizanta przed zaintonowaniem piosenki, czy rzeczywiście życzyłby sobie aż tak długiej egzystencji. Uznajemy, że długie życie jest wartością, a tymczasem długość to tylko jedna z wypadkowych wartościowego życia. Gdyby zapytać solenizanta o to, czy rzeczywiście chciałby tak długo żyć, odpowiedziałby zapewne: „to zależy”. Można sobie bowiem wyobrazić kilka scenariuszy sędziwego wieku, nie każdy wydaje się równie obiecujący.
Najbardziej optymistyczny scenariusz zakłada długie życie, w czasie którego mimo upływu lat cieszymy się relatywnie – wziąwszy pod uwagę sędziwy wiek – dobrym zdrowiem. Długość życia się zwiększa, ale to nie oznacza, że wydłuża się czas, w którym na skutek podeszłego wieku jesteśmy w pełni zależni od otoczenia. Wedle innego, najbardziej pesymistycznego scenariusza życie ludzkie jest wprawdzie dłuższe, ale jego długość „okupiona” jest niedołęstwem. Coraz częściej słyszymy o tym, że choroby neurodegeneracyjne, takie jak choroba Alzheimera czy Parkinsona, są chorobami późnego wieku, a obserwowane nasilenie się ich występowania jest niczym innym jak wynikiem starzenia się populacji.
Scenariusz trzeci zaś oznacza wydłużenie ludzkiego życia, któremu w miarę upływu lat towarzyszy stopniowe pogorszenie psychofizycznej kondycji. Pytania o wartość długiego życia, a także o moralną ocenę wykorzystywania szeroko pojętych możliwości współczesnej biomedycyny (włączywszy w to techniki inżynierii genetycznej) do przedłużania ludzkiego życia, należałoby stąd stawiać w perspektywie wszystkich trzech scenariuszy. Ponieważ długość jako taka jest tylko jednym z parametrów satysfakcjonującego nas życia, nie sposób by pytaniu o wartość osiągnięcia matuzalemowego wieku nie towarzyszyło pytanie o sens i prostą roztropność starań mających na celu jego osiągnięcie. Czy warto bowiem starać się o wydłużanie ludzkiego życia jeśli długość okupiona będzie znikomą jakością? I nie chodzi bynajmniej o to, że niska jakość życia umniejsza jego wartość, a opieka nad starszymi jest problemem nie do udźwignięcia dla współczesnych społeczeństw, lecz o to, czy usilne starania o wydłużanie ludzkiego życia wspomagane osiągnięciami biotechnologii nie zachwieją gatunkowych uwarunkowań i czy nie zafundujemy sobie tym samym niepotrzebnych cierpień, nie tylko natury fizycznej. Nie tylko fizycznej, czyli jakiej?
Otaczający nas świat z jednej strony zdaje się pędzić z oszałamiającą prędkością przesyłu danych, sprawiając, że na kolejnym zakręcie stwierdzamy: „to już nie nasz świat!”. Z drugiej strony zaś, w przesuwającym się ciągu zdarzeń zauważamy po jakimś czasie coraz więcej podobieństw – coraz trudniej znaleźć nam scenariusz filmowy, który nie przypominałby wcześniej oglądanego, historia „kołem się toczy”, a nabyte w ciągu lat doświadczenie sprawia, że coraz mniej zaskakują nas ludzkie zachowania. Już to znudzeni, już to znużeni, a przede wszystkim zmęczeni patrzymy na kalendarz, który jakoś coraz częściej się dezaktualizuje… Czy rzeczywiście życie dłużej i jeszcze dłużej stanowi „tu i teraz” wartość godną pożądania? Czy skończone ze swej natury istoty mogą zyskać na życiu dłuższym ponad przeciętną, ludzką miarę? Zacznijmy od realiów.
Realna długość życia
Określenie „normalnej”, to jest właściwej dla gatunku ludzkiego długości życia, nie jest proste. Przeciętna długość ludzkiego życia zmieniła się bowiem znacznie w ciągu minionego wieku, a spowodował to zarówno wzrost higieny, jak i postęp medycyny (zmniejszenie śmiertelności niemowląt, szczepienie ochronne, rozwój chirurgii i transplantologii). Kiedy pod koniec XIX w. (1889 r.) Otto von Bismarck ustalił wiek emerytalny na 65 lat, mało kto w Europie go dożywał. Podwyższenie w naszym kraju wieku emerytalnego do 67 lat wywołało (i nadal wywołuje) liczne protesty, powodów czego jest zapewne wiele, ale nie ulega wątpliwości, że obecne pokolenie żyje dłużej i cieszy się lepszą kondycją zdrowotną niż minione. W historii gatunku osiągnięcie takiego wieku jest niebywałym osiągnięciem. Przez 99,99999% dziejów człowieka na naszej planecie przeciętne oczekiwane trwanie życia w momencie urodzin wynosiło nie więcej niż 18–20 lat. Przed 100 laty na całym świecie żyło zaledwie 10–17 mln. ludzi w wieku powyżej 65 lat. Dzisiaj na całym świecie jest ponad 600 mln. ludzi w tym wieku. Czy zatem „normalny wiek” naszego gatunku należy mierzyć średnią wieku naszego aktualnie żyjącego społeczeństwa? Trudno ustrzec się w tego rodzaju szacunkach od arbitralności, ponieważ wiek zaliczany do „normalnej” długości ludzkiego życia, zależy zazwyczaj od tego, z kim się porównujemy. Najchętniej porównujemy parametry naszego życia z tą grupą, z którą się najsilniej identyfikujemy. Dla mieszkańca Stanów Zjednoczonych początku XXI w. średnia długość życia wynosi około 75 lat – to znacznie więcej niż przeciętny wiek ludzi zamieszkujących tereny subsaharyjskiej Afryki, gdzie obecnie umiera około dwóch trzecich ogółu ludzi chorujących na AIDS. Aby orzec, czy śmierć człowieka była przedwczesna – co znaczy, że nie dożył dostępnego mu wieku – należałoby porównać długość jego życia z życiem osoby, której nie dosięgła żadna „śmiertelna przyczyna” aż do czasu, gdy osiągnęła maksymalną dlań liczbę lat.
Współcześnie prognozuje się górną granicę maksymalnie długiego życia człowieka na więcej niż 100 lat. Prawdopodobnie najdłuższym jak do tej pory udokumentowanym życiem cieszyła się Jeanne Calment, Francuzka zmarła w roku 1997 w wieku 122 lat i 164 dni. Większość z nas prawdopodobnie nawet nie zbliży się do tego wieku – szanse doczekania matuzalemowych lat są niezwykle nikłe.
Leonard Hayflick, współczesny amerykański gerontolog, twierdzi, że wyeliminowanie zabijających nas chorób i tak nie doprowadzi do istotnego wydłużenia przeciętnego trwania ludzkiego życia. Starzenie się jest nieuniknione – wszystko się starzeje, łącznie ze wszechświatem. Możliwość wyleczenia chorób serca doda nam zapewne kilkanaście lat, chorób nowotworowych – kolejne 2 lub 3 lata. Nawet jeśli znajdziemy lekarstwo na te choroby, wydłużymy nasze życie średnio o 15 lat. Górna granica naszego wieku to, zdaniem Hayflicka, około 125 lat. Maksymalna długość naszego życia mogła zostać ustalona w procesie ewolucji – z punktu widzenia przetrwania gatunku nie ma bowiem właściwie powodu, dla którego jakiś organizm miałby żyć po zakończeniu okresu reprodukcyjnego. Z chwilą gdy jakieś zwierzę wyda na świat potomstwo, wypełnia biologiczne przeznaczenie polegające na przekazaniu genów. Od tej pory tylko zajmuje przestrzeń, pasożytując na swoich dzieciach. Ludzie uniknęli tej prawidłowości głównie z powodu braku naturalnych drapieżników. W każdym przypadku, za długowieczność trzeba zapłacić cenę. Czy warto? A jeśli już żyć dłużej, to o ile lat dłużej? Trudne pytania zważywszy na to, że długiemu życiu skłonni jesteśmy stawiać szereg warunków, od spełnienia których uzależniamy jego sens. Czy jednak takie długie i jeszcze dłuższe życie, wspomagane dodatkowo osiągnięciami inżynierii genetycznej będzie miało sens wziąwszy pod uwagę charakter naszej egzystencji?
Wydłużenie ludzkiego życia rozumiane nie jako dłuższe życie Kowalskiego, ale jako wzmocnienie cechy gatunkowej musiałoby oznaczać zmianę natury substancjalnej: życzylibyśmy sobie, by dłuższe życie było zarazem wolne od chorób i ułomności towarzyszących zazwyczaj posuniętym w latach ludziom, znacząco zatem winien zostać zredukowany czas starzenia. Problem w tym, że starzenie jest normalnym biologicznym procesem, nie jest chorobą – szukanie „lekarstwa na starzenie się” zakłada z góry, że jest to wiek niepożądany. Jeśli technika medyczna pozwoli na znaczące wydłużanie życia, możliwy stanie się prorokowany przez Francisa Fukuyamę scenariusz ogólnokrajowego domu starców, w którym ludzie dożywają wprawdzie przeciętnie 150 lat, lecz przez ostatnie 50 lat życia są zdziecinniali i całkowicie zależni od opiekunów. To nie jest scenariusz, którego życzyłby sobie urodzinowy solenizant… A gdyby się tak nie starzeć?
Marzenia złudne i nudneCzeski pisarz Karel Čapek czyni bohaterką jednej ze swych sztuk Elinę Makropulos. Elina jest córką nadwornego medyka XVI-wiecznego cesarza, który próbuje na swej córce siłę działania eliksiru życia. Biologiczny zegar Makropulos zatrzymuje się, kiedy ma 42 lata i tak trwa aż do skończenia 342 lat, kiedy to rezygnuje z ponownego wypicia eliksiru życia. Elina nie chce już dłużej żyć. W swym nad wyraz długim życiu doszła do stanu znudzenia, zobojętnienia i oziębłości. Jednym słowem: nuda i smutek. Stan w jakim znalazła się Makropulos sugeruje, zdaniem brytyjskiego etyka Bernarda Williamsa, że zbyt długie życie wcale nie musi być dobrą rzeczą, a w śmierci można znaleźć ukojenie i nie trzeba o niej myśleć z lękiem. Elina Makropulos ma fizycznie 42 lata, mentalnie 342 lata. Nie zestarzała się fizycznie, ale mentalnie „zanudziła się na śmierć”. Czy to oznacza, że długie życie musi być nudne? Nuda jest stanem umysłu, w którym tracimy powody do życia. Wszystko wydaje się bezcelowe i obojętne. Nasza biologiczna egzystencja może być niezagrożona (Elina Makropulos cieszy się wszak dobrym zdrowiem), ale udręczona psychika na próżno szuka pomocy. Nuda – twierdzi Bertrand Russel – to stan, w którym nie wykorzystujemy naszych możliwości, nie jesteśmy niczym zajęci. Przeciwieństwem nudy – pisze filozof – nie jest przyjemność, lecz ekscytacja, której pragnienie jest głęboko wpisane w ludzką kondycję (szczególnie męską). Russel twierdzi dalej, że nie jesteśmy genetycznie zaprogramowani do tego, byśmy mogli polubić nudę i choć jesteśmy dzisiaj mniej znudzeni od naszych przodków, to bardziej boimy się nudy, próbując za wszelką cenę od niej się uwolnić. We współczesnym świecie (filozof zmarł w roku 1970) każda gospodyni domowa oczekuje doświadczyć przynajmniej raz w tygodniu tyle ekscytacji, ile jego zdaniem bohaterki tworzone przez Jane Austen (1775–1817) doświadczały przez całą opisującą je powieść. Ucieczka od nudy – kontynuuje Russel – jest czymś naturalnym, chociaż nie jest wykluczone, że jakiś rodzaj nudy jest koniecznym składnikiem ludzkiego życia. Leszek Kołakowski uważa, że nuda wynika z braku zdolności do postrzegania czegokolwiek nowego. Znudzony ma poczucie przebywania w świecie, w którym zastaje wciąż to samo. Przeciwieństwa „bycia znudzonym” i „bycia nudnym” – zdaniem Kołakowskiego – to jednak nie tyle ekscytacja, co „bycie zaciekawionym” i „bycie interesującym”, poczucie nudy byłoby zatem ceną jaką płacimy za to, że umiemy być zaciekawieni. W sposób wręcz odrażający opisuje nudę Simone de Beauvoir – to paskudną zaraza, na jaką narażony jest starzec nawet jeśli zachowa zdrowie i jasność umysłu, ponieważ pozbawiony punktu zaczepienia w świecie nie potrafi znaleźć sobie żadnego zajęcia poza pracą. Jeśli uczestniczyłby nadal aktywnie w życiu wspólnoty tworząc kulturę i był w pełni zintegrowany ze społeczeństwem, wówczas jego życie stałoby się mimo sędziwego wieku znośne, ale warunki te, zdaniem de Beauvoir, nigdzie nie są spełnione. Sądzę, że Beauvoir przesadza – tak może być, ale nie musi… Zapytana o nudę Jean Calment stwierdziła, że w czasie nadzwyczaj długiego życia nigdy nie czuła się znudzona. Zdaniem Kołakowskiego zdajemy się mieć wpływ na to, czy będziemy znudzeni, ale i tu zapytać by można, jak długo można „być interesującym”? Russel, Kołakowski i…
