W jednym z Tadeuszem Zatorskim – autorem artykułu „Wiemy zbyt wiele”. Czy teolog może nie być ateistą? w lutowym „Znaku” – zgodzić się trzeba: dziwny to byt teologia i niełatwy do opisania, ba, sami teologowie mają problemy, by go zdefiniować, o czym świadczy wielość definicji teologii. To jednak nie znaczy, że jedyną drogą do określenia tego bytu, a przy okazji zadania dość zaskakujących pytań i udzielenia podobnie zaskakujących odpowiedzi, jest stosowanie zabiegu retorycznego pars pro toto. Autor stosuje go w przynajmniej dwóch obszarach i raz jest to użycie, jak zakładam, zupełnie świadome, a raz być może nie.

Zupa bez żółwia Po pierwsze, w artykule często używane są słowa „teologia”, „teologowie”. Jednak katalog przykładów, które Zatorski przywołuje, jest dość ograniczony. To głównie teologowie protestanccy z XVIII i XIX w. („neologowie”), Franz Overbeck, Rudolf Bultmann, Paul Tillich, na dodatek przeważnie teologowie obszaru języka niemieckiego. Owszem, pojawiają się również nazwiska teologów katolickich: Alfreda Loisy’ego, Eugena Drewermanna czy zwłaszcza Karla Rahnera, a nawet Josepha Ratzingera, ale znowu jest to zestaw dość ograniczony i zawężony głównie do teologów niemieckojęzycznych. Czy analiza poglądów tak wąskiej grupy teologów, przy tym w niektórych przypadkach z niemal zamierzchłej przeszłości, jest wystarczającą podstawą do wyciągnięcia daleko idących wniosków co do wszystkich teologów i całej teologii? Weźmy chociażby obszernie omówiony esej Rahnera na temat aniołów, w którym ów teolog, jak precyzyjnie wyliczył autor, 16 razy na 47 stronach odnosi do nich słowa „jeśli istnieją”, co dla Zatorskiego jest dowodem na to, że „hipotetycznemu istnieniu »pozaludzkich osób duchowych« nie przypisuje on [Rahner] wielkiego prawdopodobieństwa”. Powodem, dla którego jeden z największych teologów katolickich XX w. nie twierdzi tego wprost, jest zdaniem Tadeusza Zatorskiego tylko to, że jako kapłan i teolog nie może przejść do porządku dziennego nad tym, że przez 2000 lat w nauce i praktyce całego chrześcijaństwa ich istnienie zakładano jako oczywiste. Owszem, twierdzenie, że szatan to spersonifikowane zło, a aniołowie to istoty mityczne, można znaleźć w literaturze teologicznej, ale Zatorski na pewno doskonale zdaje sobie sprawę z istnienia bogatej współczesnej literatury angelologicznej i demonologicznej, i to tworzonej przez poważnych teologów (np. Romano Guardini, Aniołowie. Rozważania teologiczne, Kraków 2003; Alfons Skowronek, Aniołowie są wśród nas, Warszawa 2001; René Laurentin, Szatan, mit czy rzeczywistość: nauczanie i doświadczenie Chrystusa i Kościoła, Warszawa 1997). Autor będzie jednak zapewne skłonny przyznać, że przez samo dorzucenie angelologii przyrządzona, jego zdaniem, przez teologów zupa żółwiowa bez żółwia, czyli racjonalne chrześcijaństwo wolne od zanieczyszczeń mitycznych, nie stanie się zupą z żółwiem. Jeśli teologowie taką zupę rzeczywiście przygotowali, a można mieć nieodparte wrażenie, że niektórzy tak, to właściwy smak nada jej dopiero dorzucenie Jezusa Chrystusa, Boga-Człowieka. Skrzydła anioła nie powinny bowiem żadnemu wierzącemu przysłaniać oblicza Boga. Zgodzić się wypada oczywiście z autorem, że z postacią Jezusa czyniono różne zabiegi, aby uczynić ją jak najbardziej racjonalną i możliwą do przyjęcia dla człowieka „oświeconego”. Rękę przykładali do tego również teologowie, w tym katoliccy. Faktem jest również to, że dzisiaj wielkim powodzeniem, przynajmniej w niektórych kręgach, cieszy się pochodząca od Johannesa Weissa teza, że nauczanie Jezusa miało charakter apokaliptyczny, tzn., że miały nadejść koniec świata i Królestwo Boże na ziemi. A skoro tak, to nie tylko chwieje się koncepcja Boga-Człowieka (który pomylił się w kwestii końca świata), ale i nakazy moralne są czymś względnym, bo są to nakazy na krótki czas, na czas wojny, nie zaś pokoju. Warto jednak zauważyć, że w Polsce głosicielem tezy, że Jezus był prorokiem apokaliptycznym, jest ateista Dariusz Kot (Jezus zapomniany: prorok apokaliptycznego Królestwa, „Znak” 2012, nr 691, s. 22–28), nie zaś teologowie. Z kolei niemiecki biblista Gerhard Lohfink całą książkę Jezus z Nazaretu. Czego chciał. Kim był (liczącą 580 stron!) poświęca analizie konsekwencji rozumienia słowa „basileia” jako panowanie,…