Pojęcie typografii bywa mylnie rozumiane, ponieważ może być ono stosowane w rozmaitych kontekstach. Jego znaczenie będzie odmienne w zależności od czasów, do których się odnosi. Jednak najogólniej i w dużym uproszczeniu: typografia jest sztuką użytkową, zajmuje się użyciem liter, ich praktycznym wykorzystaniem związanym z tworzeniem treści oraz estetycznym wymiarem formy, graficznym kształtem stosowanych znaków pisarskich.
Typografia dawna, rozumiana i definiowana tradycyjnie, zawsze była związana z klasycznymi metodami tworzenia i powielania druku.
Przez kilka wieków, od czasu wynalezienia druku przez XV-wiecznego mogunckiego złotnika i drukarza Johannesa Gutenberga, sprzężona była przede wszystkim z produkcją tradycyjnych książek.
Z dziedziną typografii wiązały się liczne, bardzo wąskie specjalizacje. Rytownicy grawerowali stemple i matryce, będące formą do późniejszego odlewania gotowych czcionek – co następnie wykonywali odlewnicy. Drukarze – zwani także zecerami – początkowo samodzielnie zajmowali się drukiem, za pomocą materiału zecerskiego i pras formowali skład tekstu i powielali gotowe arkusze drukarskie. Wymienione specjalizacje związane były z typografią rozumianą jako rzemiosło, lecz traktowano je również jako działalność artystyczną – stanowiły pełnoprawną formę sztuki. Druk nie służył jedynie jako sposób powielania treści, ale jego niezwykle istotnym elementem okazała się estetyka tworzonych stron i książek. Z dużą uwagą dbano o urodę i jakość artystyczną produkowanych druków.
Osobę zawodowo zajmującą się typografią nazywamy typografem. Określenie to, zarówno kiedyś, jak i dziś, nie opisuje wyłącznie ludzi doskonale znających techniki i posiadających praktyczne umiejętności służące do tworzenia druków lub komputerowego składu tekstu. Termin ma szersze znacznie, mianem typografa należy nazwać osobę, która ma rozległą interdyscyplinarną wiedzę dotyczącą historii pisma, edytorstwa, a obecnie – również projektowania graficznego. Dobry typograf potrafi zadbać zarówno o poziom merytoryczny, jak graficzny i artystyczny projektowanego dzieła – cechuje go duże wyczucie i wrażliwość na formę liter; umie sprawić, by typografia odpowiednio współgrała z treścią.
Precyzyjne zdefiniowanie typografii jest niezwykle kłopotliwe ze względu na wyjątkowo dynamiczny rozwój i mnogość jej zastosowań, ewolucję nowych mediów i technologii oraz coraz szersze użycie jej cyfrowej formy. Dlatego dzisiejsze rozumienie typografii odnosi się nie tyle już do samego tworzenia druków i przekazywania wiedzy, ile do szeroko rozumianego formułowania różnorodnych komunikatów za pomocą tekstu.
Jednym z podstawowych wyzwań współczesnej typografii jest ułatwianie odbioru treści, usprawnienie orientacji w coraz bardziej złożonych strukturach informacji, które, źle zorganizowane, mogą utrudniać lub wręcz uniemożliwiać ich zrozumienie.
Nowe wyzwania
Typografia, podobnie jak każda inna dziedzina sztuki, ulega wpływom stylów i tendencji charakterystycznych dla danego okresu czy – w szerszym znaczeniu – podąża za zmianami kulturowymi i cywilizacyjnymi. Dawniej na kształt liter czy sposoby organizacji materiału oddziaływały postęp techniki i idące za nim unowocześnianie metod druku. Dlatego też klasyfikacje pism – a więc podziały jego krojów ze względu na czas ich powstania i wynikające z niego cechy formalne – pozwalają rozróżnić jego typy i określić okres ich tworzenia. Tak wyróżniamy choćby antykwy renesansowe, barokowe czy klasycystyczne.
W dziejach typografii wskazać można kilka kluczowych momentów, które w istotny sposób odmieniły komunikację za pomocą tekstu, np. wynalezienie druku czy XIX-wieczna rewolucja przemysłowa. Dziś jesteśmy świadkami rewolucji cyfrowej, kolejnej wielkiej przemiany w dziejach cywilizacji, która sprawia, że dotychczasowe praktyki i normy typograficzne muszą zostać na nowo zdefiniowane.
Wyzwania stawiane typografii przez nowe technologie są bardzo złożone. Przede wszystkim słowo drukowane jest masowo zastępowane nowymi mediami: telewizją i Internetem. Pojawia się pojęcie typografii internetowej, dedykowanej na ekran. Treść typograficzna jest przekazywana za pomocą różnorodnych nośników. To wszystko sprawia, że z typografią stykamy się praktycznie bez przerwy w naszym najbliższym otoczeniu, a nie wyłącznie wtedy gdy zasiadamy do lektury i bierzemy do ręki książkę czy gazetę. Rosnąca ilość komunikatów tekstowych w życiu codziennym wynika z ciągłego kontaktu z urządzeniami mobilnymi, funkcjonowania informacji na elektronicznych wyświetlaczach w miejscach publicznych, reklamach w przestrzeni miejskiej. Dziś inaczej niż kiedyś korzystamy z tekstu; nieustannie go tworząc, gromadząc i udostępniając. Poprzez komunikację internetową, pocztę e-mail i media społecznościowe staliśmy się już nie tylko czytelnikami, biernymi odbiorcami, ale również twórcami niezliczonych treści. W tym sensie współczesna komunikacja tekstowa jest interaktywna. Dawniej teksty drukowane miały ściśle określoną strukturę, determinowaną przez fizyczny wymiar druku, wielkość metalowej czcionki czy format papieru. Dzisiaj tekst cyfrowy może być skalowalny i edytowany przez użytkownika, a także działa na zasadzie hiperłączy.
Kiedyś czytanie odbywało się w sposób linearny, wymagało sporej koncentracji i poświęcenia określonego czasu na lekturę. Dzisiaj często przybiera ono formę skakania, skanowania tekstu (scanning), wybiórczego wyszukiwania informacji, trwającego niekiedy zaledwie parę sekund.
Pojawiła się także typografia kinetyczna (czyli typografia ruchoma, dynamiczna), która swój początek miała w pierwszych ruchomych obrazach, kinie niemym. Obecnie typografię taką znajdziemy na wyświetlaczach elektronicznych w przestrzeni miast, ale również w czołówkach, czyli sekwencjach tytułowych, filmów i programów telewizyjnych. Te z kolei potrafią przybierać bardzo bogate formy, stanowiąc często niezależne utwory artystyczne.
Konsekwencje zmian, jakie przynosi era cyfrowa, stawiają przed typografią nieznane wcześniej wyzwania. Dotykają one także odbiorcy, który musi przystosować się do innej percepcji, zbudować nowe nawyki przyswajania informacji. Jednak przemiany wymuszają przede wszystkim inne podejście projektantów i typografów, twórców komunikatów typograficznych. Ich zadanie to ułatwienie procesu czytania, pomoc w nawigowaniu w otaczającym nas zalewie informacji.
Powstaje zatem pytanie: jaki konkretnie ma to wpływ na pracę współczesnych projektantów graficznych i projektantów krojów pism, na ich warsztat i metody, podejście i kreacje? W jaki sposób różnorodność sposobów komunikacji wpływa na formę typograficzną i jak ją skutecznie adaptować do nowych warunków?
Typografia epoki cyfrowejCharakterystyczną cechą naszych czasów jest mnogość i rozmaitość występujących krojów pism. Poprzez szeroką dostępność specjalistycznego oprogramowania i technologii oraz wciąż rosnącą grupę osób zainteresowanych projektowaniem współcześnie – dosłownie codziennie – powstają nowe kroje. Niemożliwe jest podanie ich precyzyjnej liczby, ale z pewnością dostępne są już setki tysięcy różnych fontów. Z jednej strony tak bogata oferta może być odbierana pozytywnie, bo znacząco zwiększa nasz wybór, jednak z drugiej strony nieuchronnie wiąże się ona z obniżeniem standardów projektowania. Następuje ciągły zalew rynku darmowymi krojami, często dość niskiej jakości. Demokratyzacja kultury, swoboda i dowolność twórcza, ale także ogólne tendencje projektowe i artystyczne we wszystkich rodzajach sztuk wizualnych powodują brak jednolitego stylu i spójnych wartości w obrębie projektowania pism. Wspomniane wcześniej historyczne klasyfikacje pism wyraźnie rozróżniają ich formę ze względu na czas powstania. Obecne tendencje stylistyczne nie sprzyjają tworzeniu nowych kategorii i typów pism. Dominuje tzw. recykling, czyli ponowne korzystanie ze starych wzorców, przez co kroje często nabierają bardzo eklektycznego charakteru. Nowe propozycje zawsze – w mniejszym lub większym stopniu – nawiązują do stylistyk znanych z minionych wieków, przetwarzają to, co już znane. Nie powoduje to jednak, że współczesne projekty automatycznie nazwiemy wtórnymi czy mało…
