Wstęp o. Konrada Małysa OSB

Ojciec Piotr nie lubił, gdy nazywano go “mistykiem”. Łaski mistyczne, jak w przypadku św. Faustyny czy św. Teresy, uważał za sprawy wyjątkowe w życiu duchowym, udzielane przez Ducha Świętego tylko niektórym osobom, do których siebie nie zaliczał. Natomiast często powtarzał, że ta zdumiewająca bliskość Boga względem człowieka, o której mistyczne dary niejako u swoich podstaw ze szczególną mocą świadczą, dana jest każdemu z nas bez wyjątku.

Profesor Stefan Swieżawski, wspominając swoje spotkania z ojcem Piotrem, mówił, że w jego postawie i działaniu widoczny był wyraźnie prymat kontemplacji. Jednakże ów prymat nie był jakimś dążeniem do rzeczy wyjątkowych kosztem małych i codziennych; było to raczej pełne żaru kierowanie się na wskroś naturalną dla ludzkiej duszy wrażliwością wewnętrzną, otwartą na spotkanie z Obecnym, przenikającą wszystkie dziedziny życia. Tą wrażliwością ojciec Piotr żył, skupiał w niej cały wysiłek woli, umysłu i serca, sprawiając przez to, że jego słuchacz czy rozmówca odkrywał ją również u siebie lub pogłębiał. Jakże często wrażliwość ta tli się w człowieku bowiem ledwie małą iskierką, tłumiona pokusami zwątpienia wobec piętrzących się problemów lub przysypywana gruzami kolejnych pseudointelektualnych konstrukcji.

Gdy mowa o “mistyce” w odniesieniu do o. Piotra Rostworowskiego, należałoby więc albo ująć słowo “mistyka” w znaczeniu bardziej ogólnym, jako głębokie życie duchowe, albo zastąpić je pojęciem prymatu kontemplacji zaznaczającym się wyraźnie w całej jego postawie. Jeśli zaś mówić o “mistyce serca”, punktem wyjścia do refleksji mógłby być na przykład następujący fragment komentarza o. Piotra do Ewangelii według św. Jana:

Czym więcej się czyta Ewangelię, tym wyraźniej się widzi, że problem wiary i niewiary znajduje się w samym centrum ewangelicznej perspektywy. Mówiąc “problem wiary i niewiary”, zawężamy właściwie perspektywę, bo nauczyliśmy się wiarę, nadzieję i miłość widzieć oddzielnie, jako trzy różne cnoty. Natomiast to, o co chodzi w Ewangelii, to coś niepodzielnego, to po prostu przyjęcie lub odrzucenie Boga i Jego zbawienia w Chrystusie. To otworzenie się lub zamknięcie na Jego zbawczą miłość. Chodzi więc o postawę człowieka, która jest jednocześnie wiarą, ufnością i miłością, a przy tym z natury rzeczy i pokorą, i posłuszeństwem, i wdzięcznością. Tylko ta postawa spotyka Boga, nie rozmija się z Nim, nie zatrzaskuje się przed Nim[1].

We fragmencie tym nie ma bezpośrednio mowy o ludzkim sercu, jednak pojawia się wzmianka o postawie wewnętrznej, za którą właśnie “serce” jest odpowiedzialne. Serce bowiem nie jest w człowieku jakąś nad-jaźnią, rzeczywistością oddzieloną od intelektu i woli, lecz żywym centrum osoby skupiającym i jednoczącym wszystkie władze duszy. To niepogłębiony i nieukorzeniony należycie intelekt widzi właśnie na przykład wiarę, nadzieję i miłość “oddzielnie jako trzy różne cnoty”, biorąc za właściwe poznanie samą metodę porządkowania wiedzy, serce natomiast sprawia, że wszystkie duchowe władze człowieka jednoczą się ze sobą, kształtując postawę, która i “jedynie która” – jak dodaje z naciskiem o. Piotr – “spotyka Boga, nie rozmija się z Nim, nie zatrzaskuje się przed Nim”.

W tym sensie każda prawdziwa mistyka, czy to w ujęciu ogólnym, czy też w kontekście darów wyjątkowych, jest ze swej istoty “mistyką serca”. Natomiast poznanie spraw duchowych przekazywane przez ludzi o pogłębionym życiu wewnętrznym jest z jednej strony bardzo bogate i zróżnicowane, z drugiej – nacechowane również często swoistymi szkołami duchowości właściwymi pewnym prądom czy nurtom, a czasem nawet związane wręcz “terytorialnie” z jakimś krajem, obszarem społecznym czy środowiskiem kulturowym. Na pewno udałoby się znaleźć  wiele cech znamiennych i dla polskiej myśli teologicznej w tej sferze, gdzie teologia jest sobą naprawdę. Być może jedną z takich cech jest właśnie – w kontekście wyjątkowych dziejowych napięć – szczególnie silne odwołanie się do ludzkiego serca jako sanktuarium spotkania z Bogiem, gdzie rodzi się i rozwija najintymniejszy dialog człowieka ze swoim Stwórcą i Odkupicielem.

Pisze o. Piotr:

Gdy umysły są zaciemnione, gdy w dziedzinie intelektualnej panuje zupełna niejasność, a siła argumentacji gubi się w ogólnym chaosie, zostaje wola i serce człowieka. Można czasem bez długich przekonywań zwrócić się wprost do serca człowieka i powiedzieć mu na przekór wszelkim trudnościom i wszelkim obiekcjom: jednak przyjdź do mnie. Jezus to czyni i wielkim głosem raz jeszcze woła do siebie człowieka: Przyjdź! Przecież jesteś spragniony, chociaż sam może o tym już nie wiesz, tak bardzo cię ta zewnętrzność otępiła i rozproszyła. A jednak dno twojej duszy, dno twojej istoty to ogromne pragnienie, którego nic na ziemi zaspokoić nie zdoła. Uświadom sobie to pragnienie, abyś je odczuł, a wówczas zrozumiesz, że masz przyjść do mnie i pić. Ja jestem tym Jedynym, z którego wnętrza strumienie wody żywej popłyną, rzeki żywej wody. Wystarczy dla wszystkich! Przyjdźcie! Ludzie mogą dać dobrobyt, mogą dać naukę, mogą dać sławę, ale to wszystko nie jest żywa woda. Nauka interesuje, pochłania, rozwija i pogłębia, ale to nie jest żywa woda. Praca uszlachetnia, kształtuje charakter, rozwija zdolności twórcze, ale to też nie jest woda żywa. Ani to upojenie, jakie daje sztuka, ani to, co może dać rozkosz zmysłowa, ani to co daje bogactwo lub kariera, nie jest wodą żywą. Nawet najszczytniejsze poświęcenie ani idealizm, ani bohaterstwo nie są tą wodą żywą, której sam rdzeń ludzkiej istoty pragnie, tą wodą, która ożywia, która raduje radością niezniszczalną, która ratuje od śmierci wiecznej, bo jest życiem wiecznym. Tej wody On jeden może nam dać[2].

Refleksje o “wodzie żywej” o. Piotr rozwija, analizując spotkanie Jezusa z Samarytanką. Oddajmy mu głos, cytując obszerniej jego komentarz do Ewangelii św. Jana. Dodajmy jeszcze, w jakich okolicznościach powstawał. 19 marca 1966 roku o. Piotr został aresztowany przez SB za próbę przerzutu za granicę dwóch Czeszek i skazany na 4 lata więzienia. Zwolniony został warunkowo 11 grudnia 1967. W więzieniu miał ze sobą egzemplarz Ewangelii św. Jana w języku greckim i w wolnych chwilach pisał komentarz. Po wyjściu z więzienia przepisał notatki i ten maszynopis jest podstawą edycji.

O. Konrad Małys OSB

Rozmowa przy studni – zdumiewające spotkanie Boga Wcielonego z biedną kobietą, biedną nie tylko ze względu na przynależność do społecznych nizin, ale i biedną moralnie, wykolejoną i w swym życiu osobistym bardzo nieszczęśliwą, spotkanie, które pokazuje, że Bóg przychodzi do każdego człowieka, nawiązuje dialog z każdym człowiekiem, każdemu chce się objawić, odkryć swe własne tajemnice, każdego chce napoić i upoić przeobficie swą wodą żywą – Duchem Świętym.

Bylibyśmy może skłonni zlekceważyć taką biedną, wykolejoną kobietę, która już z szóstym z rzędu mężczyzną próbowała szczęścia w nielegalnej, pozamałżeńskiej miłości. A jeślibyśmy nawet jej nie zlekceważyli, to z pewnością uznalibyśmy ją za niegodną wielkich Bożych objawień i bliskości Syna Bożego. Bo przecież cóż taka kobieta może zrozumieć z tajemnic Ducha Świętego i życia nadprzyrodzonego? Cóż jej zbrukane, zmysłowe serce zrozumie z tajemnicy duchowości Boga i adoracji w duchu i prawdzie, która się Bogu należy? A najbardziej może nas zdziwić, że wśród tylu ludzi właśnie tej biednej kobiecie Jezus raczył się przedstawić jako Mesjasz! Bóg nie gardzi żadnym człowiekiem i z każdym chce nawiązać szczególną łączność i przyjaźń i po to, abyśmy w to uwierzyli i nie pogardzali nikim, ale każdego uważali za powołanego do dialogu z Bogiem, Jezus wybrał tę biedną kobietę i chciał z nią mówić. Chciał również, aby ta Jego rozmowa utrwalona została na wieczne czasy w Ewangelii.

Lubimy Jezusa zmęczonego. Jest jakiś jeszcze nam bliższy, gdy siedzi zdrożony i wyczerpany przy studni w skwarze palestyńskiego południa. Bliższy nam jest Bóg, którego zmęczyła kamienista droga, która i nas męczy, którego piekło słońce, które i nas piecze, który odczuł dotkliwe pragnienie, które i my odczuwamy. W tych wszystkich mało znaczących szczegółach opowiadania przemawia do nas ogromna, wstrząsająca prawda, że odwieczny Logos, przez który stała się ziemia, słońce i niezmierzony wszechświat, naprawdę stał się jednym z nas. Rozmowa Jezusa z Samarytanką jest wzorem pełnego miłości prowadzenia duszy ku górze, ku rzeczom wyższym, duszy bardzo przyziemnej i bardzo opornej, i nastawionej źle.

Rozmowę zaczyna Jezus. On szuka kontaktu z człowiekiem, który Go nie szukał. Sposób, jaki wybiera przy nawiązaniu tego kontaktu, jest pełen pokory – jest to prośba o drobną przysługę. Bóg przychodzi do człowieka jako potrzebujący, jako ten, który gotów jest przyjąć z wdzięcznością dar kubka wody. Odpowiedź kobiety jest złośliwa. Wykorzystuje potrzebę tego zmęczonego człowieka, by Go upokorzyć. Zamiast po prostu dać to, o co prosi, mówi do Niego z przekąsem: “Wy przecież, Żydzi, gardzicie Samarytanami, to dlaczego się do mnie zwracasz?”. Jezus nie zraża się złośliwością i zaczyna podnosić tę duszę do rzeczy wyższych: “O, gdybyś wiedziała, gdybyś znała dar Boży, jaki ci teraz jest dany, i kim jest Ten, kto z tobą rozmawia i który cię prosi o małą przysługę, to ty sama poprosiłabyś Go i dałby ci wodę żywą”. Dusza przyziemna nie pojmuje zaproszenia, aby się wznieść wyżej, nie wyzbywa się też złośliwej ironii i mówi: “Panie, nie masz czym czerpać, a studnia jest głęboka, skądże więc weźmiesz wodę żywą? Czyś Ty jest większy od patriarchy Jakuba, który dał nam to źródło?”. Jest w tym znowu ironia. Kobieta ani przez chwilę nie myśli, by ten nieznajomy mógł być większy od patriarchy Jakuba. Chce w ten sposób zaznaczyć, że to, co Jezus mówi, jest niedorzeczne. Jednakowoż postać Jezusa zaciekawia ją i zaczyna wzbudzać pewien szacunek, który wyraża, zwracając się do niego “Panie”. Jezus nie zraża się jednak i naprowadza ją ku swojej myśli o wodzie żywej, która jest inna od tej, którą można naczerpać ze studni: “Ktokolwiek pije z tej studni, będzie znowu pragnął, kto zaś pić będzie wodę, która Ja mu dam, nie będzie pragnął na wieki, ale woda, którą Ja mu dam, stanie się w nim źródłem tryskającym ku życiu wiecznemu”.Kobieta jeszcze nic nie rozumie. Jeżeli słów Jezusa nie bierze za żart, to w każdym razie nie pojmuje, że o duchową wodę tu chodzi. “Panie, daj mi tej wody, abym nie pragnęła i nie przychodziła tu czerpać”. Tę zamkniętą duszę trzeba inaczej rozbudzić. Nauka duchowa natrafiła na twardą skorupę powierzchownego, czysto ziemskiego myślenia i ześlizguje się po niej, nie wnikając do wewnątrz. Trzeba uderzyć w czuły punkt. Jezus nagle zmienia temat i wypowiada słowo, którego ostrze wnika w żywą substancję duszy, porusza czułe sprężyny, dotyka bolących jeszcze, zadawnionych ran: “Idź, zawołaj twego męża i przyjdź tu”. A gdy kobieta stropiona tym nagłym zwrotem odpowiada: “Nie mam męża”, Jezus przypomina jej nieuporządkowane życie w tej dziedzinie. Z Jezusem nie da się prowadzić konwencjonalnej rozmowy, nie angażującej osobowości. Jemu chodzi o człowieka, i dobiera się zaraz do niego, do samego miąższu jego duszy. Wśród śmietnika nędz, które stwarzają wokół jądra ludzkiej głębokiej jaźni jakby konwencjonalną pseudo-osobowość, która dusi to, co w człowieku jest prawdziwe i autentyczne, Jezus umie znaleźć to, co najgłębsze, umie odszukać tę iskierkę, ku której zmierza Jego łaska, w której ta łaska może znaleźć punkt zaczepienia, rozpalając ją swoim niestworzonym płomieniem. Głęboko w duszy tej kobiety tkwiły jednak zainteresowania i pragnienia religijne, przysypane wprawdzie, zepchnięte przez roztrzepany i grzeszny styl życia, ale nie całkiem zgaszone. Tę iskierkę dostrzegł Jezus i tę iskierkę rozdmuchał. Znikła zamknięta, ironiczna postawa kobiety, i przychodzi najistotniejsze dla każdego człowieka pytanie: jak czcić Boga? Może ten nowy temat został do pewnego stopnia wybrany przez kobietę po to, aby zejść z przykrego tematu, który poruszył Jezus, jednak było to również skutkiem duchowego przebudzenia. W ten sposób, wstępując coraz wyżej, prowadzona i podtrzymywana przez Jezusa, doszła ta biedna, grzeszna, zanurzona w zewnętrzności kobieta do tego, że Mesjasz się jej objawił. Przykład ten uczy, że w każdej, nawet wulgarnej i omotanej grzechem duszy jest fundamentalna zdolność do wzniesienia się aż do najbardziej bezpośredniego obcowania z Jezusem i poznania Go. Rozmowa z Samarytanką ujmuje nas nie tylko swoją cudowną treścią, ale i tym, że jest to po prostu spotkanie miłującego Boga z grzesznym człowiekiem, to znaczy całą ludzkością i każdym z nas. W tym spotkaniu Bóg się nie brzydzi upadłego człowieka, ale poprzez całe zwały zła doszukuje się dobra, buduje na nim i w końcu udziela…