Czy decyzja o posiadaniu dzieci ma charakter etyczny?
Tak, mówi się, że ludzie „posiadają” dzieci. Ludzie „posiadają” szczoteczki do zębów, garnki, samochody, dzieci, mieszkania itd. Tak mówiąc, Się znosi różnicę między rzeczą a człowiekiem, a przecież dziecko to też człowiek, nie rzecz. Ludzie pragną różnych rzeczy, a ponieważ nie mogą posiadać wszystkiego, muszą często wybierać jedne kosztem drugich. W świecie jako hipermarkecie człowiek podejmuje decyzję o „nieposiadaniu” dziecka, bo to się po prostu „nie opłaca”. Decyzja ta najczęściej jest błędem etycznym, polegającym na odwróceniu rzeczywistej hierarchii wartości. Są tedy ludzie, dla których umrzeć bezpotomnie jest mniejszym złem niż umrzeć z niższym kontem w banku.
W jakiej relacji pozostaje człowiek do dziecka, jeśli nie jest to relacja posiadania? Pierwotną jest relacja płodzenia, a potem relacja troski. Płodzenie nie jest bynajmniej kategorią zoologiczną, lecz ontologiczno-egzystencjalną, tak jak i troska. Człowiek raczej nie podejmuje decyzji o spłodzeniu dziecka. Płodzenie jest bowiem naturalną konsekwencją miłości, jaka wiąże kobietę i mężczyznę. Decyzję podejmuje zakładając rodzinę. Pragnienie dziecka należy do jej konstytucji.
Czy jednak opozycja „rodziców-konsumentów” oraz tych, którzy „raczej nie podejmują decyzji o spłodzeniu dziecka” będącego „naturalną konsekwencją ich miłości” nie jest fałszywa? Łatwo wyobrazić sobie osoby, które ani nie myślą kategorią „posiadania”, ani nie chcą „nie podejmować” decyzji o płodzeniu. Kochają się, ale nie chcą płodzić dzieci, gdyż wiedząc, z jak dużym cierpieniem może się wiązać życie, nie chcą powoływać do niego nowej istoty.
Kto odnajduje w sobie zdolność do miłości i kto ma szczęście darzonym być miłością, ten śpiewa hymn na cześć życia, a nie traktuje go jak pasma ciągnących się nieszczęść. A zatem, mnie przynajmniej, wcale niełatwo wyobrazić sobie osoby, które mając udział w największym cudzie, jaki objawić może nam życie, równocześnie je oczerniają i wzbraniają dostępu do niego owocom swej miłości. Miłość jest największym argumentem na rzecz wartości życia.
Zaprosić dziecko do własnej miłości można przecież nie tylko przez jego poczęcie, ale również przez przygarnięcie tego, które samotne już żyje na świecie. To empatia może skłaniać do rezygnacji z własnych dzieci. Ta sama empatia podpowiada, że należy ulżyć w cierpieniu tym, które już się narodziły – np. przez adopcję. Czy to zmienia Pański pogląd?
Mam Pana zabić? Załóżmy, że to Pan jest tym, który niczego prócz cierpień od życia już spodziewać się nie może. Czy wtedy, wiedziony ową „empatią”, nie powinienem chcieć ulżyć w ewentualnym cierpieniu i Pana zabić? Może jednak powinienem wpierw zapytać Pana o zdanie? A gdyby Pan odpowiedział: „Tak, proszę, ulżyj mi”, to czy mógłbym potraktować Pana życzenie poważnie? Czy życie nie dość nas już zaskakiwało?
Daję ten jaskrawy przykład, by uwyraźnić, po jak cienkiej linie Pan stąpa. „Życie może wiązać się z cierpieniem” – i to ma być argument, by nie słyszeć w naszym erotycznym pożądaniu wołania dopraszającego się istnienia dziecka? A jak Pan je zapyta, czy akceptuje Pańskie „nie” dla jego życia? Tak, to „nie” płynie ze współczucia. Skąd jednak Pan wie, co w jego życiu może się przydarzyć? A może życie prócz cierpień przyniesie mu też wiele radosnych uniesień? I skąd u Pana taki lęk przed cierpieniem? Cierpienie należy do życia i ściśle jest sprzężone z radością.
Prawdą jest, iż wspomniane osoby nie mogą mieć pewności, jak będzie wyglądać życie ich dzieci. Ale są i tacy rodzice, którzy ją mają, i nie stoją już przed dylematem: począć czy nie, ale: urodzić czy nie. Chodzi o rodziców, którzy dzięki badaniom prenatalnym wiedzą, z jakimi chorobami dziecko przyjdzie na świat, a więc pośrednio także – z jak wielkim cierpieniem przyjdzie mu żyć. Jak postąpić w tej sytuacji?
Etyka wedle swego źródłowego projektu jest filozofią praktyczną, tzn. jej celem jest stawanie się, a nie teoria. Człowiek, uświadamiając sobie swą wolność, staje wobec pytania: jak rozporządzić swym życiem? Namysł zrodzony z tego pytania, jeśli tylko nie brak mu systematyczności i właściwego dla swego przedmiotu rygoru, jest etyką. Z tego punktu widzenia współczesny, panujący na uniwersytetach paradygmat uprawiania etyki jest fałszywy. Miast pytania podstawowego o jak swojego życia jako projektu całościowego stawia się pytanie „jak postąpić?” w jakiejś szczególnie skomplikowanej sytuacji. Porusza się wyobraźnię publiczności i skupia jej uwagę na problemach, które najczęściej bezpośrednio jej nie dotyczą. I to nazywa się etyką. To, jak żyje człowiek, nie jest problematyzowane, a jak rozporządzić swym życiem „rozumie się samo przez się”. Problemem jest natomiast, czy rozdzielić syjamskie bliźniaczki, o których przeczytaliśmy w gazecie.
Pytanie: „jak postąpić?” w tej szczególnej sytuacji, jaką jest stwierdzone w badaniach istotne kalectwo płodu, z etycznego punktu widzenia jest pytaniem wtórnym. I inaczej musi wypaść jego rozważanie, kiedy skonfrontowana z nim osoba postawiła już i rozważyła pytanie podstawowe, i świadomie rozstrzyga o swoim życiu jako całości, a inaczej, kiedy pytanie to w ogóle nie było rozważane i osoba ta nie rozporządza swym życiem jako świadomie ukierunkowaną całością. Rozważanie tego pytania jako abstrakcyjnego, według mnie, nie ma sensu. I ogólna odpowiedź, która miałaby być wiążąca dla wszystkich dotkniętych taką sytuacją, nie istnieje i istnieć nie powinna. Tu nie może być uogólnień. Obowiązuje natomiast zasada odpowiedzialności: z całą powagą i świadomością konsekwencji biorę na siebie odpowiedzialność za swą decyzję i tej odpowiedzialności będę starał się sprostać.
Temu, iż człowiek jest istotą dwunożną, nie zaprzecza fakt, iż zdarzają się ludzie jednonożni czy beznożni. Jeśli jednak ktoś ma ręce i nogi, to nie powinien wymądrzać się i pouczać, jak ma rozstrzygać swe dylematy ktoś, kto nie ma ani ręki, ani nogi. Krótko mówiąc, nie wiem, jak postąpiłbym, gdyby życie postawiło mnie w takiej sytuacji. Na pewno byłoby mi lżej, gdyby profesorowie etyki spreparowali jakąś ogólną receptę i zdjęli ze mnie ciężar osobistej decyzji i osobistej odpowiedzialności. Sądzę jednak, że powinni się powstrzymać.
Czy gdyby wspomniani rodzice zdecydowali się urodzić dziecko, ich czyn można by uznać za moralnie nieodpowiedzialny?
Jeżeli rodzice dziecka, o którym wiadomo że urodzi się ciężko chore, w pełni świadomie i z całą powagą podejmują odpowiedzialną decyzję o wydaniu go na świat, to decyzję tę, jak i idący za nią czyn należy uznać za odpowiedzialne. Ocieramy się tu o tautologię: odpowiedzialnie podjęty czyn jest czynem odpowiedzialnym. Pytaniem jest natomiast, czy w przyszłości rodzice ci potrafią sprostać odpowiedzialności, jaką na siebie przyjęli. Ciągle skupia Pan uwagę na dylematach ludzi straszliwie dotkniętych przez los. Osoby postronne, powtarzam, nie powinny się w takich przypadkach wymądrzać i tych ludzi oceniać. Naprawdę, nie mając bezpośredniego doświadczenia, nie możemy ich nawet zrozumieć.
Moje pytania pochodzą stąd, że możliwości, jakie stwarza współczesna medycyna sprawiają, że dylematem zaczyna być coś, co wcześniej nim nie było. A w związku z tym same osoby, o których mowa, mogą potrzebować takiej odpowiedzi, wskazówki, jak myśleć o tej sytuacji.
Nie ma problemu „skąd te pytania pochodzą”. Odpowiedzialność jest funkcją mocy, funkcją możliwości, jakimi rozporządza człowiek. Zwiększona moc oznacza zwiększoną odpowiedzialność. Problemem jest, że człowiek współczesny żyje w sposób, który zagraża dalszemu istnieniu świata człowieka. Przestrzegali nas przed tym w pierwszej połowie XX w. tacy filozofowie jak Edmund Husserl, Max Scheler i Nicolai Hartmann, Martin Buber czy Martin Heidegger. Tymczasem po drugiej wojnie światowej filozofia zwycięzców porzuciła radykalne pytania i radykalną troskę o człowieka. Etyka akademicka nie jest w stanie postawić pytań, które mogłyby wstrząsnąć życiem profesorów etyki. Skupia naszą uwagę na problemach, które bezpośrednio nas nie dotyczą, po cichu niosąc ulgę, iż to nie nas los tak doświadcza, lecz innych. Z nami natomiast miałoby być wszystko „OK”.
Gdybym znalazł się w konkretnej sytuacji, w której mógłbym jakoś pomóc komuś takiemu, kogo dramat Pan opisuje, chciałbym znaleźć w sobie dość determinacji i dość taktowności, by próbować tej pomocy się podjąć. Nie znając jednak w szczegółach tej sytuacji, nie potrafię nic szczegółowego powiedzieć, ponad to, co już powiedziałem.
Ogólnie, jeśli idzie o ocenianie innych, skłaniam się raczej ku ethosowi ewangelicznemu: nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni. Dziś jednak chrześcijanie zgoła nie są temu ethosowi wierni.
Pytałem dotąd o odpowiedzialność rodziców za przyjście na świat ich dziecka. Odwróćmy pytanie. Wobec swoich rodziców dzieci (także te dorosłe) wykazują dwie postawy. Z jednej strony…
