Kobiety zaczęły pojawiać się dopiero od trzeciej sesji (14 września – 21 listopada 1964). Pewnie nie bez znaczenia był wcześniejszy epizod. Oto w bazylice św. Piotra podczas mszy ekumenicznej Evie Fleischer, jedynej kobiecie, katolickiej dziennikarce, watykański szwajcar zastąpił drogę, kiedy podchodziła przyjąć komunię świętą. Ponieważ koledzy po fachu nagłośnili to w prasie, w odpowiedzi organizatorzy soboru „zrezygnowali” z obecności dziennikarzy. Pojawiła się więc rysa na wizerunku publicznym Watykanu i dalsze eliminowanie kobiet przybrało znamiona kłopotliwego problemu.
Momentem przełomowym stała się dyskusja nad soborową konstytucją dogmatyczną o Kościele Lumen gentium, prowadzona 23 października 1963 roku (druga sesja), na której to kardynał Leon-Josef Suenens, arcybiskup Malines i moderator Soboru, zaapelował o zwiększenie liczby i zakresu świeckich audytorów, wypowiadając słynne już słowa: „Kobiety też powinny zostać zaproszone jako audytorki, gdyż – o ile się nie mylę, stanowią połowę rodzaju ludzkiego”. Powiedział, że nie powinno mieć miejsca wyłączenie kobiet z czynnej aktywności w Kościele, kiedy już otwarto przed nimi tak wiele drόg w życiu publicznym. Następnego dnia arcybiskup obrządku melchickiego, George Hakim z Galilei, podejmując ten wątek, stwierdził, że nie można już zachowywać się, jakby kobiety w ogόle nie istniały. Podkreślił przeogromne zasługi kobiet w służbie Kościoła. Za rozszerzeniem roli kobiet wypowiadały się takie autorytety jak Karl Rahner i Yves Congar, ale kardynał Ottaviani był temu nieprzychylny.
Koniec końców w dwόch ostatnich z czterech soborowych sesji po raz pierwszy w historii Kościoła uczestniczyły dwadzieścia trzy kobiety z czternastu krajόw, reprezentujące „symboliczne świadectwo” żeńskiej obecności. Dla całości obrazu dodajmy, że audytorόw mężczyzn było dwudziestu dziewięciu, a Ojcόw Soborowych ponad dwa i pόł tysiąca. 14 września 1964, na rozpoczęciu trzeciej sesji soborowej, Paweł VI powitał kobiety uroczyście. Nie mogły jednak same tego usłyszeć, ponieważ nie było ich wśród audytorów. Formalne zaproszenia zostały sprokurowane później. Miały dotyczyć wybranych sesji, uznanych za „relewantne dla kobiet”.
Wybranki
Powołanie audytorek soborowych ma swoją historię, ktόrą amerykańska zakonnica i teolog Carmel McEnroy w wiele lat po Soborze postanowiła opisać w książce Guests in their Own House. The Women of Vatican II [1]. Tydzień po słownym zaproszeniu nominowano pierwszą audytorkę. Była nią działaczka katolicka pochodząca ze znanej rodziny francuskich przedsiębiorcόw, producentόw koniaku, Marie-Louise Monnet, przewodnicząca MIAMSI, Międzynarodowej Federacji Niezależnych Organizacji Pomocy Społecznej. Dołączyła do niej Hiszpanka Pilar Bellosillo, przewodnicząca WUCWO, Światowego Związku Organizacji Kobiet Katolickich, zrzeszającego trzydzieści sześć milionów kobiet na całym świecie, oraz Rosemary Goldie, postać iście wielokulturowa (najlepiej znana w rodzinnej Australii, ale także we Włoszech i Francji), ktόra miała na swoim koncie wiele lat działalności na niwie apostolstwa świeckich w Afryce, Azji i w Europie. Organizowała ona między innymi II Światowy Kongres Świeckich w 1957 roku, pracowała jako sekretarz wykonawczy Stałego Komitetu Międzynarodowych Kongresów Apostolatu Świeckich COPECIAL. Po soborze, od 1967 do 1975 roku, wraz z Mieczysławem de Habicht dzieliła funkcję podsekretarza w Radzie do spraw Świeckich. Przez dziewięć lat była jedyną „kobietą kurialną” na Lateranie. Choć nie miała w tym zakresie formalnych studiów, przez dziewiętnaście lat wykładała teologię pastoralną po włosku – w języku, którego w szkole również się nie uczyła.
Alda Miceli była prezeską Włoskiego Ośrodka Kobiecego, centrum koordynacyjnego kobiet katolickich we Włoszech, i przewodniczącą świeckiego instytutu Misjonarzy Chrystusa Króla. O tym, że została zaproszona jako audytorka, dowiedziała się od nieznajomej osoby podczas wizyty w Ziemi Świętej. Audytorkami były też trzy Amerykanki: Mary Luke Tobin, Catherine McCarthy i Claudia Feddish. Siostra Mary Luke Tobin, ktόra także o wyróżnieniu dowiedziała się od reporterów, stała na czele amerykańskiego zgromadzenia loretanek, założonego w stanie Kentucky na początku XIX wieku. Zaproszono ją, gdyż objęła właśnie stanowisko przewodniczącej Amerykańskiej Konferencji Przełożonych Głównych Zgromadzeń Żeńskich. Naturalny wydawał się także wybór Francuzki Suzanne Guillemin, przełożonej z górą czterdziestu pięciu tysięcy szarytek. Constantina Baldinucci, córka włoskich emigrantów mieszkających we Francji, była matką generalną sióstr Małej Maryi (Maria Bambina) oraz przewodniczącą Związku Włoskich Sióstr Zakonnych. Sabine de Valon, władająca biegle łaciną i włoskim, stała na czele zgromadzenia sercanek i pełniła funkcję przewodniczącej Matek Generalnych Żeńskich Zakonόw we Włoszech.
Juliana Thomas należała do zgromadzenia służebniczek Jezusa, założonego przez Katherine Kasper w 1851 roku w Niemczech. Wiele lat piastowała funkcję sekretarza Związku Konferencji Przełożonych Głόwnych Zakonów Żeńskich w Niemczech i udzielała się też w Caritasie. Cristina Estrada, Kubanka, ktόra wstąpiła do służebniczek w Hiszpanii, przez ponad trzydzieści lat pełniła funkcję matki generalnej i w tym czasie otwarła trzydzieści jeden domów zakonnych.
Postarano się o niezłą reprezentację wschodnich rytόw, jakkolwiek stosunkowo nielicznych. Wspomniana Claudia Feddish, Amerykanka, stała na czele bazylianek [2], kongregacji słowiańskich sióstr rytu ukraińsko-bizantyńskiego. Nominowana została przez kardynała Slipego, z ktόrym wspόłpracowała. Jerome Maria Chimy, kanadyjska Ukrainka, była matką generalną ukraińskiej wspólnoty sióstr służebnic Niepokalanej, założonej na Ukrainie w odpowiedzi na ogromne potrzeby apostolskie, którym nie mogły sprostać kontemplacyjne bazylianki.
Audytorką mianowano także Marie de la Croix Khouzan, pedagoga, matkę generalną sióstr sercanek w Egipcie. Zasłużona dla Instytutu Religioznawstwa na wydziale teologii jezuickiego Uniwersytetu św. Józefa w Bejrucie, Marie Henriette Ghanem ze zgromadzenia sióstr Serc Jezusa i Maryi została zaproszona jako audytorka także z racji tego, że przewodniczyła Przełożonym Zakonów Żeńskich w Libanie.
Wśrόd tego grona znalazła się też Catherine McCarthy, prezeska Amerykańskiej Rady Kobiet Katolickich, wdowa, tercjarka dominikańska, za działalność w Akcji Katolickiej odznaczona w 1964 roku papieską nagrodą Pro Ecclesia et Pontifice. Symboliczny charakter miało zaproszenie dwóch wdów wojennych: Idy Grillo Marenghi Marenco, działaczki włoskiej Akcji Katolickiej, oraz markizy Amalii Cordero Lanza di Montezemolo Dematteis, prezeski Organizacji Pomocy Duchowej we Włoskich Siłach Zbrojnych. Ta ostatnia była żoną zasłużonego wojskowego i matką pięciorga dzieci, wśrόd nich arcybiskupa Andrea di Montezemolo, nuncjusza apostolskiego w Urugwaju. Na audytorkę powołano też baronową Hedwig Skodę z Czechosłowacji, o ktόrej informacje są niestety bardzo skąpe. Kolejna audytorka, Niemka Gertrude Ehrle, była założycielką i długoletnią przewodniczącą Ligi Kobiet Katolickich w Niemczech oraz członkiem zarządu WUCWO. Prowadziła też dzieło pomocy rodzinom szczegόlnie poszkodowanym w II wojnie światowej. W późniejszych latach życia była wielokrotnie odznaczana, m.in. medalem Pro Ecclesia et Pontifice.
Wśrόd audytorek znalazły się też młodsze kobiety – trzydziestodwuletnia Holenderka Anne-Marie Roeloffzen, prawniczka, działaczka i sekretarz Światowej Federacji Młodych Kobiet i Dziewcząt Katolickich WFCYWG. (Dodajmy, że poprzednią prezeskę tej organizacji, Holenderkę Marię Vendrik, powołano na soborze jako eksperta dokooptowanego do prac nad konstytucją „Kościόł w świecie wspόłczesnym”).
Na soborze długo brakowało przedstawicielek Ameryki Łacińskiej. Najpierw pojawiła się Argentynka Margarita Moyano Llerena, prezeska WFCYWG i działaczka katolicka. Ostatniej sesji przysłuchiwała się Urugwajka Gladys Parentelli, wiceprzewodnicząca żeńskiego oddziału Międzynarodowego Ruchu Katolickiej Młodzieży Wiejskiej MOJARC.
Z dwudziestu trzech audytorek dziewiętnaście było niezamężnych (w tym dziesięć reprezentowało życie konsekrowane), trzy były wdowami. „Aktywną” mężatką była tylko jedna.
Meksykanka Luz-Marie Alvarez Icaza i jej mąż Jose byli jedynym małżeństwem uczestniczącym w czwartej (ostatniej) sesji. Nie zaproszono ich razem, jako pary. Jose, stojący na czele Ruchu Rodzin Chrześcijańskich, został nominowany pod koniec 1964 roku, kiedy Luz oczekiwała dwunastego dziecka. Ale Jose upomniał się o żonę, przypominając delegatowi apostolskiemu¸ że ruchem oboje kierują ex aequo. Nuncjusz zgłaszał jednak zastrzeżenia – pani Icaza nie jest specjalnie wykształcona, nie ma statusu w życiu publicznym. Wtedy jej mąż stwierdził, iż właśnie dlatego, że jest matką i zajmuje się przekazywaniem wiary w rodzinie, powinna znaleźć się na Soborze.
Aura wokόł audytorek
W zdecydowanej większości zakonnice audytorki były – z racji formacji zakonnej – kobietami unikającymi kontaktόw publicznych. Przyzwyczajone do…
