Zakłada się bowiem, że tożsamość i odrodzenie narodowe są ściśle powiązane z demokracją i liberalizmem, choć ten pogląd nie oddaje skomplikowanego ciągu procesów narodotwórczych. To prawda, że ideologia narodowa stanowi swoisty kapitał symboliczny, który może stać się fundamentem społeczeństwa w procesie systemowej transformacji, jak to się stało w wielu krajach Europy Środowo-Wschodniej. Niemniej jednak fakt bycia narodem nie jest tożsamy z wartościami, takimi jak wolność, demokracja… i naród, który, jak zauważył polski historyk Białorusi Oleg Łatyszonek, „rządzony w sposób niedemokratyczny, narodem być nie przestaje”[1].
Nie oznacza to, że wybór drogi rozwoju po upadku systemu komunistycznego nie był związany z tożsamością białoruską. Wręcz przeciwnie, to właśnie walka o nią znajdowała się w centrum batalii politycznych na Białorusi od samego początku lat 90. W pewnym sensie specyfika białoruskiego rozwoju w okresie niepodległości polega na tym, że rywalizacja polityczna między władzą i opozycją odbywa się na płaszczyźnie tożsamości narodowej. Różne idee białoruskości, przeciwstawne koncepcje narodu, do których odwołuje się opozycja i władze, zaistniały w przestrzeni publicznej i nadal decydują o głębokich podziałach w społeczeństwie. Ramy cywilizacyjne tożsamości białoruskiej, tożsamość a polityka językowa, tożsamość a wiara, znaczenie okresu radzieckiego w rozwoju Białorusinów – wszystko to jest traktowane odmiennie. Ci, którzy popierają władzę, tworzą wspólnotę zwolenników idei zawartej w oficjalnym dyskursie tożsamościowym. Współistnieje ona i rywalizuje z ideą sformułowaną w dyskursach opozycyjnych ruchów politycznych. Wyniki referendów i wyborów (jeśli brać pod uwagę dane niezależnych exit-poll), a także badania opinii publicznej wskazują, że ok. Połowa społeczeństwa białoruskiego ufa władzy i popiera prowadzoną przez nią politykę. Oznacza to, że idee oraz podstawowe założenia i sformułowania oficjalnej koncepcji białoruskiej tożsamości odzwierciedlają dominujące w społeczeństwie sposoby postrzegania samych siebie.
Każda z idei, zarówno oficjalna, jak i alternatywna, odwołuje się do własnej narracji historycznej, żeby stworzyć fundament tradycji dla tożsamości białoruskiej. Zapewnia ona swoiste alibi historyczne tej lub innej strategii definiowania współczesnego wizerunku białoruskości, wybór geopolitycznych wskazówek, system wartości społecznych i kulturowych. A więc za kurtyną walki politycznej między władzą i opozycją toczy się walka o tożsamość białoruską, prawo do określenia ram cywilizacyjnych jej rozwoju oraz wyznaczenia drogi jej przyszłości.
Alternatywa na antypodach
Projekt narodu białoruskiego, sformułowany przez opozycyjnych aktorów politycznych i narodową inteligencję w latach 90. XX w. i realizowany przez opozycję białoruską do dziś jest skoncentrowany na budowaniu wspólnoty etniczno-kulturowej. W ramach tego projektu za „narodowym odrodzeniem” stało wskrzeszenie przeszłości poza wpływem rosyjskim oraz kreowanie alternatywnej narodowej mitologii, która odwoływałaby się do złotego wieku (XVII) białoruskiej historii. Ideę białoruską zaczęto wypełniać symbolicznymi wartościami wywodzącymi się z dziedzictwa Wielkiego Księstwa Litewskiego i mającymi udowodnić odwieczną przynależność Białorusinów do Europy, zakłóconej przez rosyjską dominację. Zrealizowanie tej koncepcji wymagało oddalenia kraju od Rosji i wyjścia ze strefy wpływów rosyjskich.
Ocena wydarzeń, które zachodziły na Białorusi w XX w., z perspektywy tak ujętej idei prowadzi do negowania jakiegokolwiek pozytywnego znaczenia historii radzieckiej w formowaniu się białoruskości. Naród w tym kontekście okazuje się wspólnotą historyczną i kulturową, znajdującą się w stanie zapomnienia i nieświadomości. Zadaniem ruchu narodowego jest więc „obudzenie” tej świadomości, oznaczające przywrócenie do życia narodu, który istniał w okresie przedradzieckim. Problem polega na tym, że naród białoruski nie funkcjonował jeszcze – jako wspólnota w całości uformowana – przed powstaniem Związku Radzieckiego. Fakt, że formowanie się go wraz z procesami modernizacji społeczeństwa zostało ukończone w ramach państwa radzieckiego, był, w pewnym sensie, fatalnym zbiegiem okoliczności historycznych. Nie oznacza to, że bez pomocy bolszewików naród białoruski by nie powstał. Ruch narodowy istniał poza ruchem bolszewickim i jego rozwój najprawdopodobniej doprowadziłby do etapu masowej mobilizacji, która inaczej określiłaby podstawy białoruskiej idei w innych warunkach społeczno-politycznych. Bieg historycznych wydarzeń nie zostawił jednak szans na sprawdzenie tej hipotezy.
Pod wieloma względami przebieg radzieckiej modernizacji mieści się w ramach tego samego schematu formowania narodu, który był realizowany w państwach Europy Zachodniej – poprzez procesy standaryzowania systemów edukacji, zmiany w strukturze społecznej, choć w trybie socjalistycznym. Zredukowana forma modernizacji radzieckiej dotknęła zwłaszcza te sfery życia publicznego, które są bezpośrednio związane z unarodowieniem. Po pierwsze, dotyczyło to zmian w społecznej strukturze społeczeństwa. Duża część zacofanej ludności została poddana pierwotnemu wpływowi modernizacji, choć nie poprzez mechanizmy rynkowe, lecz państwowe. Po drugie, wiązało się to z transformacją całej przestrzeni komunikacyjnej społeczeństwa. To z kolei stworzyło warunki do nowego sposobu myślenia o narodach jako całości.
Innymi słowy, państwo radzieckie odegrało rolę właściwą innym państwom w formowaniu narodów poprzez system edukacji, media, rytuały społeczne. Niewątpliwie ramy systemu socjalistycznego zostawiły ślady na treściach zawartych w idei białoruskiej ukształtowanej w tym okresie. Zamiast szczegółowo przeformatować aspekty radzieckiej białoruskości w świadomości publicznej, z którą zetknęli się po upadku ZSRR, działacze białoruskiego ruchu narodowego woleli je zignorować. Wybrali drogę promowania alternatywnej idei, która sformułowana była na kształt innych wschodnioeuropejskich idei narodowych i oparta na przed- i pozaradzieckich doświadczeniach Białorusinów.
W tym samym czasie koncepcja narodowa, promowana przez oficjalny dyskurs, została w całości oparta na radzieckich doświadczeniach i dorobku. To z kolei umożliwiło wykorzystanie mobilizacyjnych zasobów świadomości publicznej związanej z epoką radziecką wieloma więzami symbolicznymi.
Z Rosją, bez Rosji
Format idei białoruskiej zaproponowanej przez władzę różni się zasadniczo od białoruskości reprezentowanej przez ruchy opozycyjne. Ta idea mówi o narodowej wyjątkowości niepodległej Białorusi jako modelu państwa i społeczeństwa, które opiera się na całym dorobku epoki radzieckiej i rozwija się nie przez odrzucenie, lecz zasadniczą akceptację oraz dumę z osiągnięć poprzedniej epoki.
Według oficjalnej interpretacji idea białoruska zawiera podstawowe prawdy ideologii społecznej, takie jak równość i sprawiedliwość społeczna – które są tu przedstawiane jako „cechy narodowe charakteru białoruskiego”. Podczas gdy dyskursy alternatywne przedstawiają relacje między radzieckością i białoruskością na zasadzie sztywnej dychotomii albo–albo, w dyskursie oficjalnym nie ma sprzeczności między białoruskością promowaną przez państwo i odwoływaniem się do radzieckości.
Rozwój tożsamości białoruskiej według oficjalnej wersji w sposób bezpośredni miał związek z cywilizacją wschodniosłowiańską.
Bliskość kulturowa i powiązanie historyczne z Rosją stanowią jeden z najważniejszych aspektów tożsamości białoruskiej.
Rosja nie jest podmiotem „zewnętrznym”, lecz znajduje się „wewnątrz” Białorusi i stanowi jej integralną część, jak słusznie zauważył intelektualista Waliancin Akudowicz. „Rosja – to nie jest kraj położony na wschód od Białorusi. Rosja jest wschodem Białorusi. Oznacza to, że Rosja pewnym swoim konturem (podobnie jak Europa) w sposób naturalny znajduje się wewnątrz naszej własnej samoistności. Część składowa »Rosji« w samoistności Białorusinów stanowi jeden z czynników naszej odmienności”[2]. Owa bliskość kulturowa i historyczna decyduje o poparciu takich projektów integracyjnych, które sugerują tworzenie wspólnej przestrzeni gospodarczej. Warto jednak zaznaczyć, że większość Białorusinów obecnie akceptuje ideę integracji z Rosją pod warunkiem zachowania własnego niepodległego państwa.
Prawosławie na służbie Po upadku systemu komunistycznego w wielu krajach Europy Wschodniej Kościoły tradycyjne dążyły do promowania synonimiczności między tożsamością religijną i narodową. Białoruś stanowiła pod tym względem rzadki wyjątek. Opozycyjna do radzieckości ideologia narodowa prawie nigdy nie apelowała do tradycji religijnej w poszukiwaniu poparcia dla tożsamości zbiorowej Białorusinów….
