Muzułmanie Południowo-Wschodniej Azji wyznają tę samą wiarę w to, że „nie ma boga, jak tylko Bóg, a Mahomet jest Jego wysłannikiem”, ale tworzą wiele religijnych społeczności różniących się przywiązaniem do lokalnych obyczajów i tradycji, a także stopniem utożsamienia z ogólnoświatową wspólnotą muzułmańską, ummą. Stworzyli oni także w wyniku odmiennych dziejów i warunków społeczno-geograficznych różne systemy funkcjonowania islamu w strukturach państwa i różne podejścia do mniejszości religijnych.
Indonezja
Indonezja jest niezwykłym państwem, leży bowiem na ponad 18 tys. wysp, z których tylko ok. 1/3 jest zamieszkanych, a jej ludność (ponad 237 mln) posługuje się 250 odrębnymi, często wzajemnie niezrozumiałymi językami. Muzułmanie stanowią tu znaczącą większość – 86% (chrześcijanie to ok. 9%, hinduiści – 2%) i są najliczniejszą populacją muzułmańską w jednym państwie na świecie.
Islam pojawił się tu pod postacią państw-miast, zakładanych przez muzułmańskich kupców – pierwsze powstało w XIII w. na wschodnim wybrzeżu Sumatry i kolejno pojawiały się następne. Rywalizowały one między sobą, co pozwoliło Holendrom, którzy przybyli na wyspy w XVII w., na stopniowe przejęcie władzy nad tym regionem. Wykorzystywali oni w tym celu także walki ideologiczne między muzułmanami, np. na początku XIX w. pomogli lokalnym władcom na Sumatrze stłumić powstanie, wywołane przez powracających z Płw. Arabskiego teologów muzułmańskich, którzy chcieli wprowadzić wahhabizm. Panowanie Holendrów miało decydujący wpływ na integrację wysp w jeden organizm polityczno-gospodarczy przez włączenie go w zachodni system ekonomiczny, wprowadzenie administracji na wzór zachodni, upowszechnienie druku czy edukacji . Pozostawiło po sobie także mniejszości chrześcijańskie, katolickie i protestanckie, w tych częściach wysp, dokąd islam nie zdążył dotrzeć.
Wraz z wzorowaną na zachodniej edukacją dotarły tu także idee nacjonalizmu oraz świeckiego państwa i trafiły na niezwykle podatny grunt. Już na początku XX w. powstawały stowarzyszenia propagujące rodzimą kulturę w odpowiedzi na holenderską dominację (jak np. Budi Utomo w 1908 r.), ale także wzorowane na zachodnich organizacje promujące modernizm muzułmański, jak np. powstała w 1912 r. i istniejąca do dzisiaj Muhammadijja, której założyciele inspirowali się ideami Muhammada Abduha, egipskiego reformatora i modernisty muzułmańskiego – obecnie najważniejsza organizacja pozarządowa, dystansująca się od polityki. W latach 20. pojawił się koncept narodowości indonezyjskiej o wspólnym języku, bahasa indonesia – ta zgodna z europejską idea narodu oparta na ziemi i języku była całkowicie świecka. Rozwijała się ona w odpowiedzi na panowanie Holendrów oraz okupację japońską w latach 1942-1945; Japończycy niechcący przyczynili się do rozwoju indonezyjskiej tożsamości, gdyż używali indonezyjskiego jako języka swojej administracji, co sprzyjało jego rozpowszechnianiu i wzrostowi prestiżu.
Gdy zbliżał się kres okupacji japońskiej, rozpoczęły się debaty nad kształtem przyszłego indonezyjskiego państwa – zwyciężyła idea państwa jednolitego z separacją od religii. Uważano, że stworzenie państwa muzułmańskiego wyłączyłoby część ludności jako obywateli, Indonezja nie byłaby państwem wszystkich Indonezyjczyków. W 1945 r. pierwszy prezydent Sukarno zdefiniował „Pięć Zasad” (Pancasila), na których opiera się funkcjonowanie państwa indonezyjskiego i które znalazły się w preambule konstytucji: wiara w jednego Boga, humanizm, jedność Indonezji, demokracja i sprawiedliwość społeczna.
Rozczarowane świeckim charakterem nowego państwa różne odłamy muzułmańskie wzniecały rebelie, ogłaszając poszczególne tereny dar al-islam (z arab. dosł. ‘domem/terenem islamu’). Walki z nimi pochłonęły więcej ofiar niż wojny narodowowyzwoleńcze z Holendrami, a jak podkreślają badacze, ci ekstremiści muzułmańscy nie znajdowali poparcia wśród ludności, lecz pokonani zostali przez muzułmańskich żołnierzy pod wodzą muzułmańskiego prezydenta.
Dowodzi to przywiązania większości Indonezyjczyków do koncepcji świeckiego państwa i oddzielenia go od religii, czyli do przekonania, że można realizować muzułmański sposób życia w sferze prywatnej, zachowując tradycje oraz zwyczaje religijne i stosując się do prawa muzułmańskiego przy minimum ingerencji państwa w tej dziedzinie.
Mimo różnych zawirowań politycznych państwo indonezyjskie wciąż funkcjonuje w oparciu o „Pięć Zasad”, choć niektóre próby wzmocnienia świeckiego charakteru państwa, jak np. w latach 70. projekt wprowadzenia jednolitego prawa małżeńskiego dla wyznawców wszystkich religii, zakończyły się niepowodzeniem. Z drugiej strony w wyniku modyfikacji tego projektu po raz pierwszy ujednolicono prawo małżeńskie na terenie całego państwa, a przez włączenie zasad szariatu w system prawa cywilnego uporządkowano jego stosowanie i ukrócono dowolność interpretacji. Władze państwowe ustaliły także inne zasady związane ze świeckim charakterem państwa, np. ustalono stałe daty świąt państwowych według kalendarza słonecznego, a nie jak dotąd, księżycowego, gdy wędrowały one zgodnie z nim, wprowadzono także jednolite mundurki szkolne, co wyklucza noszenie przez uczennice nakryć głowy, czyli hidżabów. Indonezyjskie państwo świeckie nie oznacza jednak państwa areligijnego, nie tylko gwarantuje ono swoim obywatelom wolność wyznania, ale także wspiera finansowo funkcjonowanie religii.
Mimo że wszyscy muzułmanie w Indonezji są sunnitami porządku szafi’ickiego, ze względu na zróżnicowanie etniczne i rozrzucenie geograficzne trudno mówić o jednej, indonezyjskiej odmianie islamu czy jednej społeczności muzułmańskiej. Islam przybył w te strony przez Persję i Indie, które dorzuciły sporo swoich wpływów, przede wszystkim mistycznych, sufickich, jak np. odwiedzanie grobów miejscowych świętych mężów czy szyickich, jak oddawanie czci Alemu i jego synom. Zachowało się także wiele lokalnych praktyk i wierzeń, nierzadko obcych klasycznemu islamowi.
Przeciętny Indonezyjczyk, jak zauważają badacze, słabo zna doktrynę i prawo islamu oraz język arabski. Mimo powszechnej identyfikacji z religią muzułmańską wiele społeczności charakteryzuje się niezbyt pilnym wypełnianiem obowiązku pięciokrotnej modlitwy w ciągu dnia. Za to liczniej niż muzułmanie z innych części świata Indonezyjczycy biorą udział pielgrzymce do Mekki w miesiącu zu al-hidżdża, czyli w hadżdżu. Powszechne jest także przestrzeganie postu w miesiącu ramadan.
Najbardziej ortodoksyjni muzułmanie w Indonezji wywodzą się z ludu Aczinów i Minangkabau z północnej i zachodniej Sumatry, lecz stanowią niewielki odsetek całej populacji indonezyjskich muzułmanów. Najliczniej zamieszkała wyspa to Jawa (80% całej ludności), siedziba rządu, której kultura wykazuje wiele wpływów hinduskich. I tak nauczyciel religii nazywany jest z hinduska „guru”, zachowało się także wiele elementów wiary w demony, duchy zmarłych i inne siły nadprzyrodzone. Na modlitwę wzywają tu często uderzenia w bębny, a nie śpiew muezzina. Kobiety odgrywają znacznie większą rolę w życiu publicznym. Jawajskich muzułmanów cechuje też duża tolerancja w stosunku do wyznawców innych religii, można spotkać się tu ze stwierdzeniem, że wszystkie religie prowadzą do Boga.
Z kolei na Borneo wyższe warstwy społeczne – władcy i bogaci kupcy – lepiej przyswoiły sobie religię i obyczaje arabskich oraz innych muzułmańskich przybyszów, natomiast niższe – chłopi, rybacy i drobni rzemieślnicy – mimo przyjęcia islamu w znacznie większym stopniu zachowały przedmuzułmańskie tradycje i praktyki magiczne. Podział ten jest aktualny do dzisiaj, wyższe warstw społeczeństwa na Borneo cechują się większą wiedzą na temat doktryny muzułmańskiej, niższe natomiast przechowały wiele animistycznych, pogańskich wierzeń.
Zanim jednak wysunie się oskarżenie, że z powyższych względów ludności największego państwa muzułmańskiego nie można zaliczyć do „prawdziwych muzułmanów”, należy wziąć pod uwagę, że islam zezwala na włączenie w swój system lokalnych praw i tradycji, dopuszcza także miejscową interpretację źródeł religijnych, Koranu i sunny Proroka.
Malezja
Islam w Malezji, jak w żadnym innym państwie na terenie Azji Południowo-Wschodniej powiązany jest przynależnością etniczną: Muzułmanin to Malaj, a Malaj to muzułmanin. Nawet konstytucja tego państwa mówi: „Malaj oznacza osobę, która wyznaje religię muzułmańską, zwyczajowo mówi w języku malajskim i żyje zgodnie z malajskimi obyczajami”. Jednak mimo konstytucyjnej definicji „malajskości”, Malaje nie stanowią znaczącej większości w państwie, w 2004 r. było ich bowiem nieco ponad 50% populacji kraju, zaś skład narodowościowy pozostałej połowy ludności kraju wygląda następująco: Chińczycy (gł. buddyści, wyznawcy taoizmu i konfucjanizmu) to 23,7%, ludność miejscowa, zw. Orang Asli – 11%, hindusi – 7,1%, pozostali (Pakistańczycy, Arabowie itd.) – 7,8%.
Malezja to państwo składające się z dwóch części: kontynentalnej na Płw. Malajskim, gdzie graniczy z Tajlandią na północy i Singapurem na południu oraz wyspiarskiej, czyli północnej części wyspy Borneo, którą dzieli z Indonezją. Jest to federacja krajów związkowych, które różnią się strukturą administracyjną, a na jej czele stoi sułtan wybierany spośród lokalnych władców na określoną kadencję.
Islam pojawił się na terenie dzisiejszej Malezji w XIV w. wraz z kupcami pochodzenia arabskiego oraz indyjskiego i z tego okresu pochodzą pierwsze zaświadczone nawrócenia na tę religię. Znaczące było jednak dopiero przyjęcie islamu w 1414 r. przez władcę Malakki, Muhammada Iskandera Shaha, które pociągnęło za sobą rozprzestrzenianie się islamu na półwyspie ze względu na polityczną i ekonomiczną siłę tego ośrodka, co czyniło przyjęcie islamu opłacalnym. Ważne jest, że owo rozprzestrzenianie się islamu odbywało się w izolacji od ośrodków teologicznych na Bliskim Wschodzie, a jego narzędziami były osoby o bardzo niskiej wiedzy religijnej.
Malajowie są sunnitami, ale ich islam podobnie jak indonezyjski, nasączony jest wieloma naleciałościami sufickimi, hinduistycznymi, a nawet animistycznymi. Jest jednak znacznie bardziej jednolity niż w Indonezji. Tradycyjny islam w Malezji, jak zauważa wielu badaczy, jest konserwatywny i rytualistyczny, spleciony z pozostałościami wierzeń przedmuzułmańskich – wiarą w duchy i sposobami na zapewnienie sobie ich przychylności, jak np. amulety. Szczególnie dotyczy to rytuałów przejścia – obrzędów związanych z narodzinami, obrzezaniem, ślubem czy pogrzebem, w których muzułmańskie elementy, jak recytacja Koranu, powiązane są z praktykami magicznymi, mającymi zapewnić przychylność duchów i innych nadprzyrodzonych mocy. Brak tej przychylności przynieść może chorobę, niepłodność, brak powodzenia w przedsięwzięciu np. uprawie ryżu. Elementem sufickim jest z kolei zwyczaj odwiedzania grobów lokalnych świętych mędrców. Jednocześnie islam wyznacza sposób funkcjonowania jednostki wewnątrz lokalnej społeczności, reguluje jej całe życie. W środowiskach wiejskich rytm dnia wyznaczany jest przez pięciokrotną modlitwę, rytm tygodnia przez południową modlitwę piątkową w meczecie.
Najważniejszym wydarzeniem muzułmańskiego roku jest miesiąc postu, ramadan, a jego przestrzeganie poparte jest sankcjami społecznymi i prawnymi. Na koniec tego miesiąca obchodzone jest największe święto malajskie – święto zakończenia postu, zw. Hari Raya (arab. Id al-Fitr). Cechuje się ono masowym odwiedzaniem krewnych, spożywaniem rodzinnych posiłków ze specjalnymi potrawami, przygotowywanymi na tę okazję, wysyłaniem kartek z życzeniami oraz tłokiem na dworcach kolejowych, autobusowych, lotniskach i drogach.
Dla muzułmanów z tego obszaru, podobnie jak w Indonezji, charakterystyczny jest niezwykle liczny udział w pielgrzymce do Mekki. Żyjącym w oddaleniu od tradycyjnych centrów religijnych islamu udział w hadżdżu pozwala poczuć się częścią ogólnoświatowej ummy, wspólnoty muzułmańskiej, nie bez znaczenia jest także prestiż, jakim w lokalnej społeczności wiejskiej lub ortodoksyjnej grupie w mieście cieszy się …
