Lektura tych książek pozwala dostrzec, że współczesny nacjonalizm, spadkobierca Stronnictwa Narodowego i powstałego na jego gruncie ONR-u, nie proponuje ani nowych diagnoz, ani narzędzi politycznej i społecznej zmiany. Dlaczego zatem ta skompromitowana w XX w. ideologia znajduje dziś nowych wyznawców? Antymuzułmańska i antyuchodźcza retoryka oraz krytyka wielokulturowości stanowią kalkę z między­wojennego (choć obecnego i dzisiaj) języka antysemityzmu i krytyki wartości demoliberalnych. Nacjonalizm nie karmi się lękiem, lecz nienawiścią wobec innego. Nie jest odpowie­dzią na realne zagrożenia, lecz niekontrolowanym wybu­chem nieprzepracowanego wstydu, urazy i resentymentu. O przemocy niszczącej polską kulturę polityczną pisze Andrzej Leder w Prześnionej rewolucji, w której odsłania genealogię nieuświadomionych społecznych przełomów: końca epoki ziemiańskiej, klasowego awansu warstw chłop­skich i zagłady Żydów. Dla pełnego zrozumienia współ­czesnej sytuacji ta analiza powinna zostać uzupełniona opisem mechanizmów transformacji ostatnich trzech dekad i odpowiedzią na pytanie, dlaczego niektóre grupy wciąż pozbawione są poczucia sprawstwa w sferze publicznej. Źródłem nadziei są zjawiska przebudzenia i samoor­ganizacji, których jednym z symboli stał się dla wielu tzw. czarny protest. O jego znaczeniu zdecydowała nie tyle liczba manifestantek i manifestantów zgromadzonych w najwięk­szych polskich miastach, ile powszechność tych protestów, które odbyły się również w mniejszych miejscowościach. Te oddolne procesy muszą być jednak wsparte dzia­łaniami odgórnymi, nakierowanymi na budowanie dojrza­łego zaangażowania obywatelskiego. Dlatego tak ważny jest, wyrastający rzecz jasna z zupełnie innej niż…