Jeśliby ulec temu przekonaniu, oznaczałoby to poddanie rozumu i kapitulację ludzkości wobec zła. A na to nie możemy się zgodzić. Zrozumiałam wtedy sens żmudnych badań naukowych, np. rozpisanego na ponad dekadę projektu rekonstrukcji logistyki Zagłady: organizacji i przebiegu transportów wiozących Żydów z całej niemalże Europy do obozów masowej śmierci. Te badania to prawdziwie drobiazgowe śledztwa. W oparciu o szczątkowe niekiedy fragmenty dokumentów próbuje się zrekonstruować decyzje, za którymi stali konkretni ludzie, oraz losy tych, którzy nie przeżyli.

Myśl o niewysławialności zła powróciła do mnie ze zdwojoną siłą po lekturze znakomitego portretu romskiej artystki Małgorzaty Mirgi-Tas pióra Angeliki Kuźniak. Porajmos, zagłada Romów, jest historią nieopowiedzianą; nieznaną szerszej publiczności i nadal nie w pełni opisaną w badaniach naukowych. Po części ma to związek z cechami samej kultury romskiej, która opiera się w dużej mierze na ustnym lub wizualnym przekazie. Przede wszystkim jednak jest wyrazem naszej obojętności na losy społeczności, która została tak tragicznie doświadczona w czasie II wojny światowej. Szacuje się, że w latach 1939–1945 wymordowano nawet 75% europejskich Romów. Antycyganizm jest matrycą, w której możemy widzieć, jak nieznajomość kultury i brak międzykulturowej komunikacji przekładają się na stereotypy, a te na dyskryminujące i nienawistne zachowania. W obliczu wyzwań i odpowiedzialności związanych ze stałym…